زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم

در شب 29 رمضان 648 ق . در این شهر فرزندى از خاندانى پاک سرشت ولادت یافت که از مقربان درگاه بارى تعالى قرار گرفت . نامش ((حسن )) و معروف به آیة الله علامه حلى است . مادرش بانویى نیکوکار و عفیف ، دختر حسن بن یحیى بن حسن حلى ⁽⁵⁷⁾ خواهر محقق حلى است و پدرش ‍ شیخ یوسف سدیدالدین از دانشمندان و فقهاى عصر خویش در شهر فقاهت حله است .
علامه حلى از سال 507 قمرى در پى دعوت سلطان محمد اولجایتو حاکم ایران ، به ایران آمد و تا سال 716 در ایران تلاش و خدمات ارزنده اى را انجام داد و پرچم ولایت و عشق و محبت خاندان طهارت (ع ) را در سراسر قلمرو مغولان به اهتزاز در آورد. و پس از مرگ محمد خدابنده به وطن خویش حله بازگشت و تا آخر عمر شریفش منصب مرجعیت و فتوا و زعامت شیعیان را به عهده داشت .
آثار بسیار زیادى از وى در فقه ، اصول ، احکام ، حدیث ، رجال ، تفسیر، منطق و ... بجاى مانده است که باعث عظمت و سرافرازى شیعه شد.
ابن حجر عسقلانى - دانشمند سنى - چنین اعتراف مى کند: ((علامه نامش مشهور و اخلاقى نیک دارد. وقتى کتاب ابن تیمیه منحاج السند ((کتابى است بر رد شیعه و در جواب کتاب منحاج الکرامه علامه حلى )) - به او رسید گفت : اگر ابن تیمیه آنچه را که من گفتم مى دانست ، جوابش را مى دادم .
سرانجام علامه در محرم 726 هجرى در سن 78 سالگى دار فانى را وداع گفت و در جوار بارگاه ملکوتى على علیه السلام به خاک سپرده شد.
دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

بدان اى فرزندم : که خداوند بر فرمانبردارى اش یارى ات کناد، و بر انجام نیکیها و ملازمت خوبى ها توفیقت دهاد. بر آنچه رضاى او در آن است رهنمونت سازد. و به هر آنچه از خوبى ها آرزو دارى تو را برساند. در دنیا و آخرت تو را با ((راحت دلى )) و ((چشم روشنى )) همراه سازد. عمرت را با سعادت و آسایش دراز دارد. و بدى ها را از تو، به دور کند.
من در این کتاب ، (قواعد الاحکام )⁽⁵⁸⁾ اساره فتاواى احکام را برایت خلاصه کردم ، و قواعد شریعت را با عباراتى کوتاه و قلمى روان ، روشن ساختم . ((سمت رشد)) و راه حق را بر تو واضح کردم . این در حالى است که پنج دهه از عمرم را پشت سر نهاده ، وارد ششمین دهه عمرم مى شوم ...
چون خدا وصیت را بر من واجب کرده ، بویژه به هنگام احساس مرگ ، امر بدان کرده است : تو را سفارش مى کنیم : تقوا را از دست مده ، زیرا، تقوا راه و روشنى است که از پیامبر((ص )) باقى مانده ، و فریضه اى الهى است که مواظبت بر آن بر همه واجب است . تقوا زرهى است نگهدار انسان از بدیها. و توشه اى است جاویدان ، آن سودمندترین زاد است براى روزى که انسان بیکس و چشم ها نگران است .
دستورهاى الهى را بجان بنوش ، رضاى او را ملازم باش ،مکروهات را دورى گزین ، و از محرمات منزجر باش ، عمرت را در تحصیل کمالات سپرى کن ، و لحظه هاى زندگى ات را در گردآورى فضیلت هاى علمى ، و عروج از پستى نقصان به قله کمال ، و از فرودگاه جهل به اوج عرفان بکار گیر. نیکى ها را گسترش ده ، و برادرانت را در رسیدن به کمالات یارى کن . بدى را از برادران مؤ منت به نیکى سزا ده ، نیکوکاران را با منت و آغوش باز بپذیر. با پست همتان رفاقت مکن ، و از معاشرت نادانان دورى کن ؛ چه رفاقت آنان اخلاق تو را پست کرده ، و سبب جایگزینى خصایص ناپسند در وجود تو مى گردد.
بر تو باد به ملازمت علماء و همنشینى با صاحبان فضیلت ؛ چه این مصاحبت وجودت را آماده تحصیل کمالات کرده ، و مهارت در استنباط مجهولات را به دنبال دارد. سعى کن امروز تو از دیروزت بهتر باشد، و در هر لحظه اى از کمالى نو بر خوردار گردى .
بر تو باد به صبر و بردبارى ، و توکل بر خداوند، و خوشنودى بر آنچه از دنیا به تو مى رسد. در هر شب و روز از خود حساب رسى کن . بسیار از پروردگات آمرزش خواه . (زیرا در هیچ لحظه اى سپاس او را چنانچه بایسته است نتوانى ). از نفرین مظلوم بویژه یتیمان و بیوه زنان بترس ، چه خداوند نسبت به شکستن دل هاى شکسته ، گذشت نمى کند.
بر تو باد به نماز شب ، که رسول خدا((ص )) بر آن اصرار داشته ، و خواسته او، بوده است : فرموده است .
((من ختم له بقیام اللیل ثم مات فله الجنة )). ⁽⁵⁹⁾ (کسیکه عمرش به ((شب زنده دارى )) به پایان رسد، بهشت از آن او است ).
بر تو باد به ((صله رحم )) این عمل عمر را افزون سازد. بر تو باد به ((حسن خلق )) و برخورد نیک که رسول الله فرموده است :
((انکم لن تسعوا الناس باموالکم ، فسعوهم باخلاقکم )). ⁽⁶⁰⁾
(شما توان آن ندارید که مردم را با اموال خود یارى کنید، پس با برخورد خوب تان آنان را خوشنود سازید).
بر تو باد به نیکى با اولاد پیامبر و پیوند با آنان ، خدا درباره آنان سفارش ‍ مؤ کد کرده ، و دوستى آنان را مزد رسالت قرار داده است .
((قل لا اءسلکم اجرا الا المودة فى القربى )). ⁽⁶¹⁾
پیامبر در این زمینه فرموده است :
((انى شافع یوم القیامة لاربعة اصناف ، ولو جاؤ ا بذنوب اءهل الدنیا:(رجل ) نصر ذریتى و (رجل ) بذن ماله لذریتى عند المضیق (ورجل ) احب ذریتى باللسان والقلب (ورجل ) سعى فى حوائج ذریتى اذا طردوا او تشردوا)). ⁽⁶²⁾
(چهار دسته را روز قیامت شفاعت کنم ، هر چند با گناه اهل دنیا به صحراى محشر حاضر شوند: آنکه اولاد مرا یارى کند. آنکه از اموالش به اولاد تنگدست کمک کند. کسى که با زبان و قلب ، آنان را دوست بدارد. آنکه تلاش کند در انجام حوایج و نیازهاى اولاد تبعید شده و رانده شده من ).
صادق ((ع )) فرمود:
اذا کان یوم القیامة نادى مناد: ایها الخلائق انصتوا فان محمد ((ص )) یکلمکم فینصب الخلائق فیقوم النبى ((ص )) واله فیقول : یامعشر الخلائق :من کانت له عندى یدا اومنه او معروف فلیقم حتى اءکافیه ، فیقولون بابائنا و امهاتنا واءى بد او اى منه واى معروف لنا، بل الید و المنه و المعروف لله و لرسوله على جمیع الخلائق فیقول : بل من آوى احدا من اهل بیتى او برهم او کساهم من عترتى او اشبع جایعهم فلیقم حتى اءکافیه ، فیقوم اءناس ‍ قد فعلوا ذلک فیاءتى النداء من عندالله : یا محمد؟ یا حبیبى ؟ قد جعلت مکافاتهم الیک فاسکنهم من الجنة حیث شئت فیسکنهم فى الوسیلة حیث لایحجبون عن محمد ((ص )) واهل بیته صلوات الله علیهم اجمعین )). ⁽⁶³⁾
(هنگامى قیامت فرا رسد، منادى فریاد زند: هان اى مردم ، پیامبر با شما سخن مى گوید. سکوت بر فضا حاکم مى شود و همه دم فرو بندند، سپس ‍ پیامبر و آل او بلند شده ، و پیامبر چنین فرماید: اى مردم ! هر آنکه براى من کارى کرده یا خوبى نموده ، و یا منتى بر من دارد بلند شود تا من او را امروز کفایت کنم (و از هول قیامت نجاتش دهم ) آنان عرض کنند: به فداى شما پدران و مادران ما، چه کسى براى شما کارى انجام داده یا خوبى کرده یا بر شما منتى دارد، بلکه این خدا و رسول اند که بر همه انسانها منت دارند، و به آنها خوبى کرده اند.
رسول خدا فرماید: هر آن کسانى که فردى از اهل بیت مرا پناه داده ، یا به آنان خوبى کرده ، یا برهنگان آنانرا پوشانیده ، و یا گرسنگان شان را سیر کرده است ، برخیزند تا آنان را با (شفاعت ) کفایت کنم . گروهى از مردم بلند شوند، سپس از جانب پروردگار ندا رسد: اى محمد حبیبم ! من پاداش دادن آنان را به تو واگذاشتم ، هر جاى بهشت خواهند جایشان ده ، پس از آن در ((وسیله )) آنان را جاى دهند و آن مکانى است که حجابى بین آنان و چهارده معصوم نیست . بر تو باد به بزرگ داشتن فقهاء و احترام علماء در این باره رسول خدا فرمود:
((من اکرم فقیها مسلما لقى الله یوم القیامة و هو عنه راض و من اهان فقیها مسلما لقى الله یوم القیامة و هو علیه غضبان )). ⁽⁶⁴⁾
(آنکه فقیهان و دین شناسان ژرف نگر را گرامى دارد، خدا را در روز قیامت ملاقات کند در حالى که از او راضى و خرسند است ؛ و آنکه فقیه مسلمانى را توهین کند، و قدرش را سبک دارد، خدا را در حالى که از او خشمگین است ملاقات کند). نگاه به چهره عالم و در خانه آن و نشست و برخاست با آن عبادت شمرده شده است . و بر تو باد به ژرف اندیشى و تفقه در دین ، و تلاش در جهت فزودن چه امیر مومنان ((ع )) به فرزندش فرمود: ((تفقه فى الدین فان الفقها ورثه الانبیا وان طالب العلم یستغفر لهم من فى السموات و من فى الارض حتى الطیر فى الهوا والحوت فى البحر و ان الملائکه لتضع اجنحتها لطالب العلم رضابه .)) ⁽⁶⁵⁾
(در دین ژرف بیندیش و فقیه شو! چون فقها جانشین پیامبرانند. براى طالب علم ، هر آنچه در آسمان و زمین است استغفار مى کنند؛ حتى مرغ ها در هوا و ماهى ها در دریا! فرشتگان باخرسندى بالهاى خود را براى دانشجو پهن مى کنند.)
مبادا که دانش خویش را کتمان کنى ، و بر روى نیازداران نگشایى ، که خداى تعالى مى فرماید:
((ان الذین یکتمون ما انزلنا من البینات و المهدى من بعد ما بیناه للناس فى الکتاب اولئک یلعنهم الله و یلعنهم الاعنون )). ⁽⁶⁶⁾
(آنانکه پیام هاى وحى ما را که براى انسانها تعیین کرده ایم ، و در کتاب بروشنى بازگو نموده ایم مى پوشانند؛ بر این گروه نفرین خدا و نفرین نفرین شدگان باد).
و رسول خدا فرمود: ((اذا ظهرت البدع فى امتى فلیظهر العالم علمه فمن لم یفعل فعلیه لعنة الله تعالى .)) ⁽⁶⁷⁾
(هنگامى که بدعت (نوآوریهاى بر خاسته از رسوبات ملى ، قومى ، توارثى ، فرهنگى به دور از دین ) پیدا شد، بر دانشمندان است که دانش خود را آشکار سازند، آنان که چنین نکنند، نفرین خدا بر آنها باد!)
ونیز فرمود:
((لا تمنحوا الجهال الحکمة فتظلموها، ولا تمنعوها اءهلها فتظلموهم )). ⁽⁶⁸⁾
(حکمت را به نااهلان ندهید که اگر دادید بر حکمت ستم کردید و از اهلش ‍ دریغ مدارید، که به اهل حکمت ستم روا داشته اید).
((والحمد لله على حسن التوفیق و هدایة الطریق )).

زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم

در روز بیستم جمادى الثانى 1320 هجرى قمرى در شهرستان خمین از توابع استان مرکزى ایران در خانواده اهل علم و هجرت و جهاد و در خاندانى از سلاله زهراى اطهر علیه السلام ، روح الله الموسوى الخمینى پاى بر خاکدان طبیعت نهاد.
پدر بزرگوار امام خمینى مرحوم آیة الله سید مصطفى موسوى از معاصرین مرحوم آیة الله العظمى میرزاى شیرازى (ره ) بود که در برابر زورگوئیها و ستمهاى خوانین و حاکمان منطقه به مقاومت برخاسته بود که در مسیر خمین به اراک وى را به شهادت رساندند. بستگان شهید براى اجراى حکم الهى قصاص به تهران (دارالحکومه وقت ) رهسپار شدند و بر اجراى عدالت اصرار ورزیدند تا قاتل قصاص گردید.
بدین ترتیب امام خمینى از اوان کودکى با رنج یتیمى آشنا و با مفهوم شهادت روبرو گردید وى دوران کودکى و نوجوانى را تحت سرپرستى مادر مؤ منه اش (بانو هاجر) که خود از خاندان علم و تقوا و از نوادگان مرحوم آیة الله خوانسارى (صاحب زبدة التصانیف ) بوده است و همچنین نزد عمه مکرمه اش (صاحب خانم ) که بانویى شجاع و حق جو بود، سپرى کرد اما در سن 15 سالگى از نعمت وجود آن دو عزیز نیز محروم گردید.
امام خمینى (ره ) در دوران زندگى همواره با طاغوتهاى زمان در حال مبارزه بود و از دین و آیین اسلامى دفاع مى کرد تا توانست حکومت اسلامى را در کشورى با سابقه 2500 سال شاهنشاهى بنا نهد و سکان هدایت این کشتى نجات مردم جهان را خود به دست بگیرد.
امام رحمة الله علیه با آنکه همواره در حال مبارزه با ظلم و ستم بود از درس ‍ و بحث نیز غافل نبوده و آثار بسیار گرانقدرى را از خود بیادگار گذاشته است که در زیر به نام برخى از آنها اشاره مى کنیم :
1. شرح دعاى سحر
2. شرح حدیث راءس الجالوت
3. حاشیه امام بر شرح حدیث راءس الجالوت
4. حاشیه بر شرح فوائدالرضویه
5. شرح حدیث جند عقل و جهل
6. مصباح الهدایه الى الخلافة و الولایة
7. حاشیه بر شرح فصوص الحکم
8. حاشیه بر مصباح الانس
9. شرح چهل حدیث
10. سرالصلوة (صلاة العارفین و معراج السالکین )
11. آداب نماز (یا: آداب الصلوة )
12. رساله لقاء الله
13. حاشیه بر اسفار
14. کشف الاسرار
15. انوار الهدایة فى التعلیقه على الکفایة 2 جلد
16. بدایع الدرر فى قاعدة نفى الضرر
17. رسالة الاستصحاب
18. رسالة فى التعادل و التراجیح
19. رسالة الاجتهاد و التقلید
20. مناهج الوصول الى علم الاصول 2 جلد
21. رسالة فى الطلب و الارادة
22. رسالة فى التقیه
23. رسالة فى قاعدة من ملک
24. رسالة فى تعیین الفجر فى اللیالى المقمره
25. کتاب الطهارة 4 جلد
26. تعلیقة على العروة الوثقى
27. مکاسب محرمه 2 جلد
28. تعلیقة على على وسیلة النجاة
29. رسالة نجاة العباد
30. حاشیه بر رساله ارث
31. تقریرات درس اصول آیة الله العظمى بروجردى
32. توضیح المسائل (رساله عملیه )
33. مناسک حج
34. تحریر الوسیله 2 جلد
35. کتاب البیع 5 جلد
36. تقریرات دروس امام خمینى
37. کتاب الخلل فى الصلوة
38. حکومت اسلامى یا ولایت فقیه
39. جهاد اکبر یا مبارزه با نفس
40. تفسیر سوره حمد
41. استفتائات
42. دیوان شعر
43. نامه ها عرفانى
44. صحیفه نور
45. وصیتنامه سیاسى الهى
سرآنجام در ساعت 20/22 دقیقه روز شنبه سیزدهم خرداد 1368 قلبى از کار ایستاد که میلیونها قلب را به نور خدا و معنویت احیاء کرده بود.
او جلوه اى از جلوه هاى کوثر بود و کوثر ولایت همیشه در زمین و زمانه ها جارى است .

دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

هان اى عزیز! از خواب بیدار شو، از غفلت تنبه پیدا کن دامن همت بر کمر زن و تا وقت است فرصت را غنیمت بشمار، و تا عمر باقى است و قواى تو در تحت تصرف تو است ، و جوانى برقرار است و اخلاق فاسده بر تو غالب نشده ، و ملکات رذیله بر تو چیره نگردیده ، چاره اى کن ! و دوائى براى رفع اخلاق فاسده و قبیحه پیدا کن ، و راهى براى اطفاء نائره (فرونشاندن شعله ) شهوت و غضب پیدا نما.
بهترین علاج ها که ((علماى اخلاق و اهل سلوک )) از براى این مفاسد اخلاقى فرموده اند، این است که هر یک از این ملکات زشت را که در خود مى بینى ، در نظر بگیرى ، و بر خلاف آن تا چندى ، مردانه قیام و اقدام کنى ، و همت بگمارى برخلاف نفس تا مدتى ، و بر ضد خواهش آن رذیله ، رفتار کنى ؛ و از خداى تعالى در هر حال ، توفیق طلب کنى که با تو اعانت کند در این مجاهده .
مسلما، بعد از مدت قلیلى ، آن خلق زشت ، رفع شده و شیطان و جندش ‍ (لشکریانش ) از این سنگر، فرار کرده ؛ جنود رحمانى به جاى آنها، بر قرار مى شود.
مثلا: یکى از ذمائم اخلاق که اسباب هلاکت انسان است ، و موجب فشار قبر است ، و انسان را در دو دنیا، معذب دارد، بد خلقى با اهل خانه یا همسایگان یا هم شغل یا اهل بازار و محله ، است که این زائیده غضب و شهوت است .
اگر انسان مجاهد، مدتى در صدد برآید که هر وقت ناملائمى پیش آمد مى کنى از براى او، و آتش غضب شعله ور مى شود، و بناى سوزاندن باطن را مى گذارد، و دعوت مى کند او را به ناسزا گفتن و بدگوئى کردن ؛ برخلاف نفس اقدام کرده ، عاقبت بد و نتیجه زشتى این خلق را یاد بیاورد، در عوض ‍ ملائمت به خرج دهد، و در باطن شیطان را لعن کند، و به خدا از او پناه ببرد. من به شما قول مى دهم که اگر چنین رفتار کنى ، بعد از چند مرتبه تکرار آن ، به کلى ((خلق )) عوض شده و ((خلق نیکو)) در مملکت باطن شما منزل ، مى کند.
ولى اگر مطابق میل نفس رفتار کنید! اولا: در همین عالم ، ممکن است شما را نیست و نابود کند.
((پناه مى برم به خداى تعالى از غضب )) که مى شود در یک آن ، انسان را در دو دنیا هلاک کند؛ خداى نخواسته موجب قتل نفس بشود. ممکن است ، انسان در حال غضب به نوامیس الهیه ، ناسزا بگوید؛ چنانکه دیده ایم ، مردم در حال غضب که ((رده )) (سخنى که سبب ارتداد مى شود) گفتند و مرتد شدند.
حکماء فرموده اند: ((کشتى بى ناخدا که در موج هاى سخت دریا گرفتار شود، به نجات نزدیک تر است از انسان در حال غضب )).
یا اگر خداى نخواسته اهل جدال و مراء، در مباحثه علمیه ، هستى ، کما اینکه بعضى از ما طلبه ها گرفتار این سریره زشت هستیم ، مدتى برخلاف نفس ، اقدام کن . در مجالس رسمى که مشحون به علماء و عوام است ، مباحثه پیش آمد کرد، دیدى طرف صحیح مى گوید، معترف به اشتباه خودت بشو، و تصدیق آن طرف را، بکن .
امید است در اندک زمانى رفع شود این رذیله . خدا نکند که حرف بعضى از اهل علم و مدعى مکاشفه درست باشد، مى گوید: ((براى من در یکى از مکاشفات کشف شد که تخاصم اهل نار که خداى تعالى اطلاع مى دهد، مجادله اهل علم و حدیث است .)) انسان اگر احتمال صحت هم بدهد، باید خیلى در صدد رفع این خصلت باشد.
((روى عن عدة من الاصحاب ، انهم قالوا: خرج علینا رسول الله صلى الله علیه و آله )) یوما و نحن نتمارى فى شیى ء من امر الدین ، فغضب غضبا شدیدا لم یغضب مثله ! و قال : انما هلک من کان قبلکم بهذا. ذروا المراء؛ فان المؤ من لا یمارى ، ذروا المراء فان المؤ من لا یمارى ؛ ذروا المراء فان الممارى قدتمت خسارته . ذروا المراء قان الممارى لا اشفع . ذروا المراء فانى زعیم بثلاث ابیات فى الجنه فى ریاضها و اوسطها و اعلاها، لمن ترک المراء و هو صادق . ذروا المراء فان اول مانهانى عنه ربى ، بعد عباده الاوثان المراء)).
و عند ((صلى الله علیه و آله )): ((لا یستکمل عبد حقیقة الایمان حتى یدع المراء و ان کان محقا)). ⁽¹⁸²⁾
(از گروهى از یاران پیامبر روایت شده است : روزى پیامبر(ص ) بر ما درآمد در حالیکه ما مشغول جدل و مراء در مسئله اى از مسائل دینى بودیم آن حضرت به گونه اى خشمگین شد که همانندش را ندیده بودیم ؛ سپس با همان حالت خشم فرمود: پیشینیان شما به همین ((مراء)) تباه شدند، رها کنید مراء را همانا مؤ من مراء و ستیزه گوئى نمى کند. مراء را رها کنید، مؤ من ((مراء)) نمى کند رها کنید مراء را، زیان کارى و خسران انسان ستیزه گوبه نهایت رسیده است . واگذارید ((مراء را)) من در روز قیامت شفاعت او نکنم . مراء را رها کنید که من براى آنانیکه این صفت پست را رها کنند و راست کردار باشند در بهشت سه خانه را در سه جاى آن گلزار، وسط، و بالاى آن ضامنم . از مراء دورى کنید که پروردگار من مرا پس از بت پرستى از او خوى نکوهیده نهى کرده است .)
نیز از آن حضرت نقل شده است : ((هیچ بنده ایمانش به کمال حقیقى نرسد تا آنگاه که ((مراء)) را ترک کند، گرچه حق با او باشد.))
احادیث در این باب ، بسیار است . چقدر زشت است که انسان به واسطه یک مغالبه جزئى که هیچ ثمرى و اثرى ندارد، از شفاعت رسول اکرم (ص ) محروم بماند و مذاکره علم را که افضل عبادات و طاعات است اگر با قصد صحیح باشد به صورت اعظم معاصى در آورد، و تالى عبادت اوثانش ‍ کند.
در هر حال ، انسان باید، یک یک اخلاق قبیحه فاسده را در نظر گرفته به واسطه خلاف نفس از مملکت روح خود بیرون کند. وقتى غاصب بیرون رفت ، صاحب خانه خودش مى آید محتاج به زحمت دیگرى نیست ، و عده خواهى نمى خواهد.
چون که مجاهده نفس در این مقام به اتمام رسید، و انسان موفق شد که جنود ابلیس را از این مملکت خارج کند و مملکتش را سکناى ملائکه الله و معبد ((عبادالله صالحین )) قرار داد؛ کار ((سلوک الى الله )) آسان مى شود؛ و راه مستقیم انسانیت روشن و واضح مى گردد؛ و ابواب برکات و جنات به روى او مفتوح مى گردد و خداى تبارک و تعالى به نظر لطف و مرحمت به او نظرى مى کند و در سلک اهل ایمان منخرط مى شود؛ و از اهل سعادت و اصحاب یمین مى شود، و راهى از ((باب معارف الهیه )) که غایت ایجاد جن و انس است ؛ بر او باز مى شود، و خداى تبارک و تعالى در آن راه پر خطر از او دستگیرى مى فرماید. (ان شاءالله )

زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم

زین الدین بن على بن احمد عاملى معروف به ((شهید ثانى )) از بزرگترین و والاترین فقیهان و دانشمندان شیعه در سده دهم هجرى است وى در سال 911 ق . در شهرک ((جبع )) در جنوب لبنان دیده به جهان گشود. پدر وى ((نورالدین على )) مردى فاضل و از عالمان بافضیلت جبل عامل بود.
در سال 943 قمرى پس از پایان تحصیلات اولیه خود به دمشق رهسپار شد که در این سفر دو تن از شاگردان وى بنام هاى ((شیخ عبدالصمد (پدر شیخ بهائى ))) و پسر عموى او ((على بن زهره جبعى )) نیز همراه وى بودند.
در زیر نام چند تن از اساتید مصرى او آورده شده است :
1 - شهاب الدین احمد رملى
2 - ملاحسین جرجانى
3 - شهاب الدین ابن نجار حنبلى
4 - ناصرالدین طبلاوى
5 - ناصرالدین مقانى
6 - محمد بن ابى نحاس
7 - عبدالحمید سنهورى
8 - محمد بن عبدالقادر شافعى
معروفترین شاگردان شهید ثانى عبارتند از:
1 - سید نورالدین على عاملى جبعى (پدر صاحب مدارک )
2 - سید على حسینى عاملى جزینى (مشهور به صائغ )
3 - شیخ حسین بن عبدالصمد حارثى عاملى
4 - محمد بن حسین ملقب به حر عاملى مشغرى (جد پدرى صاحب وسائل الشیعه )
5 - بهاءالدین محمد بن على عودى جزینى (معروف به ابن عودى )
شهید بیش از هفتاد کتاب و رساله در موضوعات گوناگون نوشته است که دو کتاب ((شرح لمعه )) و ((مسالک )) وى در فقه ، ((منیة المرید)) در اخلاق و تعلیم و تربیت از جمله مهمترین آنهاست .
شهید به علت بدگویى هایى که از وى نزد سلطان سلیم شد مورد تعقیب قرار گرفته و دستگیر مى شود و ماءموران در بین راه اسلامبول او را شهید مى کنند و سر او را نزد سلطان مى برند. بعدها پیکر بى سر او در محل شهادتش مدفون شده و گنبد کوچکى بر سر مزارش ساخته مى شود.
دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

اى برادر من ! خداى تعالى من و تو را در پیروى و انجام دادن دستورهایش ، موفق کند. ما را به راهى که خشنودى او، در آن است . بدارد و بر نیکیها آگاهمان کند، تا آنها را بکار گیریم و صفتهاى بد را به ما بشناساند، تا از آنها دورى گزینیم . در همه این امور با توفیق نیکویش یاریمان کند؛ که او صاحب و سرپرست هر یارى و توفیق است . نخستین توصیه ام به تو این است که : در همه کارها، چه آنها که انجام مى دهى و چه آنها که ترک مى کنى ، تقواى الهى را پیشه کن ؛ زیرا این سفارش پروردگار جهانیان است : ((و لقد وصینا الذین اوتوا الکتاب من قبلکم و ایاکم ان اتقوا الله )). ⁽²²⁾
پیروان ادیان پیش از شما و شما را به ((تقوا)) سفارش کردیم .
این سخن ، در عین ایجاز، در بردارنده نیکیهاست ؛ بهمین جهت آن را وصیت خود بر همه اهل عالم قرار داد.
اگر در بین خصلتهاى نیک ، صفتى شایسته تر و فراگیرتر براى بندگان بود،اقتضاى لطف و عنایت خداوند، گزینش آن بود و یا آن صفت را نیز، به بندگان خود سفارش مى کرد. خداوند تعالى ، در کتاب خود، ((تقوا)) را ستوده است و ویژگیها و فوائد و آثار بسیارى را براى ((تقوا)) بر شمرده است ، که اینک به برخى از آنها اشاره مى کنیم :
آثار و نتایج تقوا
آمرزش گناهان و بسامان کردن کارها:
((یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله و قولوا قولا سدیدا، یصلح لکم اعمالکم و یغفرلکم ذنوبکم )). ⁽²³⁾
اى مؤ منان ! تقواى الهى را پیشه سازید. راست ، استوار و پرمایه سخن گویید، تا او کارهایتان را بسامان کند و گناهانتان را بیامرزد.
رهایى از آتش جهنم :
((ثم ننجى الذین اتقوا)). ⁽²⁴⁾
زیست جاودانه در بهشت :
((اعدت للمتقین .)) ⁽²⁵⁾
یارى و پشتیبانى خدا:
((ان الله مع المتقین .)) ⁽²⁶⁾
حفظ و حراست از دشمنان :
((و ان تصبروا و تتقوا لایضرکم کیدهم شیئا)). ⁽²⁷⁾
برترین و باارزشترین اثر تقوا، محبت خداى تعالى به متقین است :
((ان اکرمکم عند الله اتقاکم )). ⁽²⁸⁾
بر طرف کردن گرفتاریهاى سخت و سر و سامان دادن به امور زندگى ، که بزرگترین موهبت براى با تقوایان است . و آنان مى توانند در پرتو آن ، با خاطر آسوده و فراغت بال خدا را عبادت کنند:
((و من یتق الله یجعل له مخرجا و یزرقه من حیث لایحتسب و من یتوکل على الله بالغ امره )). ⁽²⁹⁾
تبیین مفهومى تقوا
تقوا: عبارت است از سر بر انجام دستورات خدا نهادن و از آنچه او نهى کرده است دورى گزیدن . بر این اساس است که همه نیکیها را در بر دارد.
از امام صادق ((ع )) پرسیده شد: تقوا چیست ؟ ایشان فرمودند:
((ان لایفقدک حیث امرک و لایراک حیث نهاک )) ⁽³⁰⁾
هر جا خداوند تو را فرمان داده است حضور داشته باشى و در جائى که نهیت کرده دیده نشوى .
بر تو باد، برادرم (خدا تو را توفیق دهد) به مراعات این وصیت جامع و زینت دادن زندگى و رفتار خود بر اساس آن .
از عمر کوتاه خود در دنیا، که سرمایه زندگى آن سر او مایه خوشبختى جاودان و کرامت همیشگى است ، به نیکى بهره گیر.
شگفتا! با این سرمایه ناچیز به چه سود بزرگى مى توان دست یافت .
آنان که در این معامله کوتاهى کرده و از سرمایه عمرشان بهره نگرفته اند.بهنگام دیدن جایگاه بلند سابقین و جلوداران در کسب فضیلت ها و مقام والاى و اصلان بحق و نتایج تلاش کوشندگان در عبادت ، سخت پشیمان شده و بر کوتاهى کردن خود، افسوس مى خورند و حال آن که فرصت از دست رفته و جبران آن ناممکن است . اگر بدانى که بهاى سعادت جاودانى آخرت چه چیز است و از سوى دیگر، درباره قدر و ارزش ‍ آن سعادت و رستگارى بى پایان بیندیشى ، هرگز به خود اجازه نمى دهى با غفلت و سستى و تنبلى ، آن خوشبختى جاودانه از کفت برود و به حسرت فقدان آن دچار شوى . با دقت در این نکته ، حقایق زیادى برایت روشن خواهد شد. مى دانیم که به چنگ آوردن سعادت جاودانى آخرت ، تنها در این عمر اندک دنیا میسور است . عمرى که تازه آنان که آرزوى طولانى شدنش را دارند، امید ندارند به صد سال برسد. در این عمر اندک ، مگر چقدر آن صرف اعمالى مى شود که بهاى زندگى جاودانى است ؟
یک محاسبه ساده پاسخ این سؤ ال را روشن مى کند: بخش مهمى از آن ، بناچار، صرف خواب و استراحت مى شود. بخش دیگر آن ، صرف ضروریات زندگى ، از قبیل کار و تحصیل معاش ، نظافت و.... مى شود. مابقى عمر که صرف این عمر نمى شود (مشروط به این که مواظبت شود تا هرز نرود و در گناه مصرف نشود) ثمن و بهاى خوشبختى جاوید است .
حیات جاویدى که بقاء بدون فناء، لذت بدون مشقت ، خوشحالى بدون ناراحتى ، بى نیازى بدون فقر، کمال بى نقصان ، عزت بى ذلت و...است ؛ بالاخره هر چه مطلوب ومرغوب است ، بگونه اى که به هیچ وجه از آن ، اندکى کم نگردد و از نا محدوتیش کاسته نشود. به این مثال ، براى روشن شدن حقیقت امر توجه کنید: اگر فضاى این جهان مادى ، از اعماق زمین تا آسمان ، پر از مورچه هاى ریزه (که گفته اند: وزن صدتاى آنها به اندازه یک دانه جو است ) باشد و پرنده اى در هر صد سال ، بلکه در هر چند صد سال یکى از آنها را بخورد تا آنها تمام شود، از نا محدود چیزى کاسته نشود؛ اساسا نمى شود بین محدود و نا محدود مقایسه کرد.
بنابراین سزاوار است در مدت کوتاه عمر، که با هر نفسى از آن گنج هایى بدست مى آید و رسیدن به سعادت آن سرا، جز در همین ایام کوتاه امکان پذیر نیست ، آستین همت را بالا زده و تمام توان خود را در جهت کسب سعادت جاودان بکارگیرى . چقدر زشت است سستى و کوتاهى در بدست آوردن آن براى کسى که اعتقاد به وجود آخرت دارد، اعتقادى که از ارکان ایمان است و هیچ مکلفى را گریزى از عقیده به آن نیست ؛ زیرا وجود جهان دیگر از امورى است که آیات و روایات بسیارى درباره آن وارد شده است و همه پیامبران الهى بر آن اتفاق کرده اند و در تمام ادیان و مذاهب بشرى ، با وجود اختلاف در مرام ، بدان اذعان دارند. شگفتا! اهل دنیا را مى بینیم که تمام توان خود را مصرف رسیدن به سود اندک ، کوتاه مدت و همراه با رنج و آلام کرده و در راه رسیدن به آن رنجها کشیده و سختیها را به جان مى خرند واز بهره ها و سودهاى خود براى رسیدن به آن مى گذرند. در حالى که به این سود بدست آمده ، بر فرض سلامت آن از آفات ، نمى شود امید بست ؛که هیچ خردمندى به بقاء آن امید ندارد.
بى شک ، دنبال این سعادت نرفتن و در تهیه مقدمات آن کوتاهى کردن ، بر خاسته از ضعف ایمان به آخرت است و گرنه عقل ناقص ، به انسان حکم مى کند که براى رسیدن به این سعادت عظیم ، آستین همت بالا زند چه رسد به عقل کامل .
بدان ! ضبط اوقات عمر و بارورى لحظه هاى آن ، براى رسیدن به خوشبختى و سعادت جاودانه ، جز با مراعات ، پاسدارى ، محاسبه ومراقبه نفس ممکن نیست .
در صورت سستى و کوتاهى نفس ، در انجام وظایف ، باید آن را تنبیه کرد؛ به آنگونه که در مسائل مادى ، که سود آن نا چیز و از دست رفتن آن چندان زیانى ندارند، با طرف معامله خود برخورد مى کنى .
همچنانکه یک تاجر، از شریک خود کمک مى گیرد و سرمایه خویش را براى تجارت به او مى سپارد و پس از آن ، مراقبت و حسابگرى از آن تاجر را سرلوحه کارخویش کرده و در صورت کوتاهى یا زیان ، او را سرزنش مى کند، عقل هم که تاجر راه آخرت است ، باید از (( نفس )) در این تجارت ، کمک بگیرد؛ تجارتى که سود آن تزکیه نفس است و تنها با پیراستن جان از بدیها و آراستن آن به نیکیها صورت مى گیرد. چنانکه خداوند در قرآن مى فرماید: ((قد افلح من زکیها و قد خاب من دسیها)) آن که جان خود را تزکیه کرد فلاح یابد و آن که به هوا آلوده گشت ، نابود گردد. بله ، خرد، باید در این تجارت سترگ از نفس کمک بگیرد و از آن در آنچه مایه رفعت و کمال اوست بهره گیرد، همانگونه که تاجر، شریک را به منزله دشمنى در جدال مى بیند و در طى چند مرحله با او برخورد مى کند: (قرار داد ، نظارت ، محاسبه ، سرزنش و مجازات در صورت کوتاهى )، عقل انسان نیز باید نخست با نفس قرار داد بندد و وظایفى را بعهده او بگذارد و بر انجام آن وظایف پیمان بندد و راه رستگارى و فلاح را به او نشان دهد و پس از آن ، از نظارت و مراقبت بر نفس خویش غفلت نکند؛ زیرا کسى که نفس خویش را بخود وانهد، ارمغانى جز خیانت و تباهى سرمایه ، از او نخواهد دید، همانطور که غلام خائن ، وقتى مال را به او بسپارى و او را بخود واگذارى چنین کند. در مرحله بعد لازم است که از او حساب کشد و انجام وظایف و عمل به قراردادها را از او بخواهد. چون سود این تجارت ، بهشت برین و رسیدن به سدرة المنتهى ، که مقام انبیاء و شهداست ، مى باشد. و زیان آن ، (پناه بخدا) عذاب جهنم و همزبانى با فرعونها و بدبختهاست ؛ چون آن سرا را دو مقام بیش نیست : بهشت و یا جهنم . بهشت براى تقوا پیشگان آماده شده و جهنم براى آنان که در بهرورى از استعداد و اوقات خویش ، کوتاهى کرده اند پس دقت و وسوسه در حساب کشى در این زمینه ، بسیار مهمتر از دقت در سود، بهره هاى دنیائى است ؛ زیرا سود کوتاه مدت دنیا، در قبال نعمت هاى جاودانه عقبى ، بسیار ناچیز است .
در سود بى دوام خیرى نیست ، بلکه شر زودگذر بهتر از سود گذراست . چه ، سختیهاى زودگذر شادمانى در پى دارد و سودگذرا، تاءسف و حسرت بدنبال دارد. به گفته شاعر:
اشد الغم عندى فى سرور       تیقن عنه صاحبه انتقالا ⁽³¹⁾
نزد من ، سخت ترین اندوه خوشى اى است که صاحب آن یقین بزوالش ‍ دارد.
بنابراین ، بر مؤ من دوراندیش است که از حسابگرى و سخت گیرى بر حرکات ، سکنات و لغزشهاى نفس ، غفلت نورزد؛ زیرا هر نفسى از نفسهاى عمر، گوهر گرانبها و بى همتائى است که مى توان با آن گنجى از گنجهاى بى پایان آن سرا را خرید.
سپرى کردن این نفسها و لحظه هاى عمر، بدون به چنگ آودن سود، زیان دهشت انگیزى است که هیچ عاقلى به آن تن ندهد.
در این راستا، بایسته است که مؤ من به خدا و آخرت ، از پگاه ، پس از فراعت از انجام فریضه صبح ، همچون یک تاجر، تا پایان روز، بانفس خود برخورد کند. ساعتى با نفس خود خلوت کرده و او را چنین مخاطب قرار دهد:
هان اى نفس ! مرا جز همین لحظه هاى زندگى زودگذر، سرمایه اى نیست . هر نفسى که بگذرد، بخشى از سرمایه جان من نابود شده و من از تجارت و سود نامید خواهم شد.
بدان ! امروز روز جدیدى است که خدا با لطف و کرم خود به من مهلت داده است و اجل مرا به تاءخیر انداخته است . اگر جانم را مى گرفت ، آرزو مى کردم ، براى حتى یک روز، به دنیا برگردم و به جبران خسارتها و انجام کارهاى شایسته موفق شوم .
چنین پندار که مرده اى و دوباره به دنیا باز گشته اى ، پس بترس و اندیشه کن از تضییع اوقات و از دست دادن لحظه هاى این روز؛ چه هر نفسى از نفسهاى تو گنجى است بى پایان . آگاه باش اى نفس ، شب و روز را بیست و چهار ساعت است . در حدیث آمده است :
((در قیامت ، در برابر هر شبانه روز عمر انسان ، بیست و چهار صندوق لاک مهر شده در اختیارش قرار مى گیرد و جلو او یک بیک گشوده مى گردد. یکى را مى گشایند پر از نور است ؛ زیرا این ساعتى است که در آن ساعت ، در دنیا، اعمال نیک انجام داده است . با دیدن این انوار، که پلکان قرب به فرمانرواى جبار روز قیامت ؛ یعنى خداى متعال چنان بشارت ، خوشحالى و شادمانى به او روى مى آورد که اگر این شادمانى و بشارت را بر اهل جهنم توزیع کنند، بگونه اى واله و شیداى این نور مى گردند که درد و رنج آتش ‍ جهنم را درک نمى کنند. چون صندوق دیگرى را گشایند، سیاه و تاریک باشد و بوى گند آن پخش گردد و تاریکى آن فراگیر شود، این ساعتى است که در دنیا فرمان خدا را انجام نداده است . در اینجا چنان وحشت و ترس بر او رسد که اگر بر اهل بهشت تقسیم کنند، عیش آنها را مکدر و شادیشان را به اندوه مبدل کند.
صندوق دیگر را گشایند. تهى ، نه در آن مایه خوشبختى و خوشنودى است و نه مایه تیرگى و ظلمت ، این انعکاس ساعتهائى است که در آن بغیر ضرورت خوابیده است و یا در غفلت گدرانده و یا به امور مباح دنیا مشغول بوده است .
در این حال ، بربهره نگرفتن از این ساعت ، حسرت و پشیمانى بر وى روى آورد، همچون ندامت و غم کسى که فرصت بدست آوردن سود کلانى را داشت ؛ ولى بر اثر سهل انکارى و اهمال کارى ، از آن سود عظیم محروم شده است و او را جز حسرت و تاءسف چاره اى نیست . اینچنین ، کلیه صندوقهاى اوقات عمر بشر بر او عرضه گردد.⁽³²⁾))
پس باید نفس را مورد خطاب قرار دهد و بگوید: در این چند روز جدید تلاش کن که صندوقهاى اوقات عمر را آباد کنى و لحظه لحظه هاى آن را بارور سازى . مبادا، ساعت هاى عمرت از گنجهائى که اسباب قرب و نزدیکى به خداوند است خالى باشد. به کسالت ، استراحت و ندامت طولانى همدم گرددى . اگر در بهشت هم مقام کنى ، بر محرومیت از مقامهاى بالاتر حسرت خورى . گرچه درد این حسرت ، فراتر از درد آتش است ، ولى باز هم توان تحمل آن را ندارى .
بعضى از بزرگان درباره غبن و حسرت آخرت ، گفته اند:
((بر فرض این که فرد بدکار، مورد عفو قرار گیرد، با محرومیت از پاداش و مقام خوبان چه خواهد کرد. مگر نه این است که مقام خوبان را از دست داده است .⁽³³⁾))
خداوند متعال مى فرماید:
((یوم یجعمکم لیوم الجمع ذلک التغابن .⁽³⁴⁾))
آنچه که گفته شده نخستین مقام و قرارداد بانفس است که مربوط به پیش از عمل است و به آن محاسبه گفته مى شود.

ارزیابى روزانه
باید در پایان هر روز ساعتى قرار دهد و در آن ساعت ، همه کارهاى روزانه نفس را ارزیابى کند. شگفتا! بازرگان در دنیا، از ارزیابى شریک خود غفلت نکرده ، در روز، یا ماه ، یا سال کارهاى او را ارزیابى مى کنند که مبادا سودى ، که نبود آن بهتر است و بود آن بى دوام و مایه گرفتارى ، از دست برود. چگونه عاقل ، وقتى را در روز براى ارزیابى کارهاى روزانه ، که خوشبختى و بدبختى همیشگى او در گرو آن اعمال است ، قرار ندهد. خداوند در این زمینه مى فرماید: ((اتقوالله و لتنظر نفس ما قدمت لغد ⁽³⁵⁾))
هان اى مومنان ، از خدا پروا گیرید و بنگرید که نفس شما براى فردایتان چه چیز فرستاده است .
پیامبر خدا در همین زمینه مى فرماید:
((حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا ⁽³⁶⁾)).
پیش از آن که اعمالتان را ارزیابى کنند، خود آنها راارزیابى کنید.
روزى مردى نزد رسول خدا((ص )) آمد و عرض کرد: ((اى فرستاده خدا، دستورالعملى عنایت فرمایید.)) حضرت پرسیدند: ((آیا آن راآویزه گوش مى کنى ؟)) عرض کرد: ((بلى )) حضرت فرمود:
((اذا همت با مرفند بر عاقبتة ،فان کان رشداء فامضه ، وان کان غیا فانته عنه .⁽³⁷⁾))
وقتى که بر انجام کارى همت کردى ،به فرجام آن بیندش ، چنانچه رشد و کمال تو در آن است اقدام کن و اگر مایه گمراهى توست ترک کن .
پیامبر((ص )) در گفتار دیگر مى فرماید: ((ینبعى للعاقل ان یکون له اربع ساعات :ساعة یحاسب فیها نفسه ...⁽³⁸⁾))
بر خردمنداست . که اوقات روزانه خود را چهار بخش کند: در ساعتى اعمال روزانه اش راارزیابى کند.
چنانکه در محاسبه با شریک ، باید سرمایه ، سود و زیان را ارزیابى و مشخص کرد تا سود از زبان معلوم گردد، همین سان باید متوجه بود که سرمایه بنده ، واجبات دین ، سود آن مستحبات و خصایص نیک و زبان آن گناهان و زمان این تجارت ، گستره شب و روز و مدیر عامل آن نفس اماره بالسورء است . در این راه باید نخست ، واجبات را از مطالبه کرد، چنانچه انجام داده است خداى را سپاس گفت و او را به انجام دیگر واجبات ترغیب کرد و اگر واجبى را از دست داده است ، تدارک او را به انجام دادن قضاء آن واجب از او خواست ، چنانچه واجبات را ناقص آورده است ، او را وادار کرد که جبران کند.
اگر مرتکب گناه شده است ، باید او را عقاب کرد تا به ترمیم و جبران و تدارک آن اقدام کند و همانند یک تاجر که از عامل خود درخواست غرامت مى کند، باید از نفس غرامت گرفت . این ارزیابى باید بطور دقیق انجام گیرد، همانگونه که یک تاجر، نسبت به مدیر عامل و یا شریک خود، حتى از درهم و کمتر هم نمى گذرد، تا ضررى متوجه او نگردد، به طریق اولى بر سالک است که از مکرر و خدعه نفس مکار و حیله گر، خود را در امان ندانسته و بطور دقیق و بدون انعطاف و گذشت ، کارهاى او را ارزیابى کند.
نخست ، از همه گفته هایى که در طول روز از او سرزده است ، پاسخ صحیح بخواهد.
سزاوار است ، بر آنچه روز قیامت از او بازخواست مى کنند، پیش از رسوا شدن فرا دید اهل عالم در آن روز، خود در خلوت از نفس بخواهد.
او که از آشکار شدن عیوبش نزد دوستان و همسایگانش هراس دارد و بخاطر چشم مردم ترک اعمال ناشایسته مى کند، هراس از رسوایى روز قیامت که همه کارهاى انسان در معرض دید همه اهل عالم اعم از پیامبران ، امامان ، ستمگران و پیروان آنها از اولین و آخرین و... قرار مى گیرد، سزاوارتر است .
این چنین نفس خود را ارزیابى کند و در تمام عمر نسبت به همه اعضاء باطنى و ظاهرى ، این روش را اعمال کند، درباره یکى از بزرگان ، که همواره حسابگر خویش بوده ، چنین حکایت شده است . ((در شصت سالگى ، روزى اعمال خود را ارزیابى مى کرد، روزهاى زندگى اش را شمرد. دریافت که بیست و یک هزار و پانصد روز از عمر گذشته است . بناگاه فریاد زد و گفت : اى واى بر من . اگر روزى یک گناه از من سرزده باشد خداوند عالم را با بیست و یک هزار گناه ، باید ملاقات کنم . سپس ناله اى سر داد و بیهوش شد. وقتى به بالین او رفتند، دار فانى را وداع کرده بود.
در اینجا شنیدند: گوینده اى ندا مى دهد: خوشا بحال او، چه بسرعت به سوى بهشت پرواز کرد.⁽³⁹⁾))
بله ، اینچنین باید نفس را براى هر نفسى و نیز براى عمل قلب و همه اعضاء بدن ، بازخواست کرد، زیرا اگر انسان نافرمانى هاى خود را شناسایى و جبران نکند، دو فرشته موکل ، گناهان او را ثبت مى کنند: ((احصاه الله و نسوه . ⁽⁴⁰⁾))

قلمرو تقوا
بدان ، تقوا را دو رویه است : رویه کسب و به چنگ آوردن و رویه ترک و دورى . اولى ، انجام طاعات ، عبادت و دستورات خداوندى و دومى ، ترک معاصى و گناهان .

دورى از گناه دشوارتر است و رعایت آن سزاواتر، زیراانجام واجبات در توان همه است ، ولى ترک معاصى ، تنها در توان مؤ منان راستین و صدیقین مى باشد.
در این راستاست که پیامبر اسلام مى فرماید:
((المهاجرمن هاجر السوه والمجاهد من جاهد هواه ⁽⁴¹⁾))
مهاجر واقعى کسى است که از سر هوا و هوسهایش برخیزد، مجاهد راستین آن است که با هوسهاى خود ستیز کند.
حضرت رسول ، بهنگام بازگشت از جهاد به یاران رزمنده خود مى فرماید:
((رجعنا من الجهاد الاصغر الى جهاد الاکبر⁽⁴²⁾))
ما از جهاد کوچکتر به سوى جهاد بزرگتر که مبارزه با نفس است بازگشتیم .
باید توجه داشت که رویه ((پرهیز)) در تقوا با وجود اندکى از اطاعات و عبادات رشد مى کند، ولى رویه ((انجام وظایف )) اگر چه فراوان باشد، و با اندکى نافرمانى و گناه ، از رشد خود باز مى ماند. در همین راستا، حضرت ختمى مرتبت ((ص )) مى فرماید:
((به همین اندازه که نمک براى طعام کافى است ، دعا خوبیها را بس ‍ است ⁽⁴³⁾)) و یا در پاسخ کسى که پرسید: ((ما درختهاى بهشتى زیادى در بهشت داریم ؟)) مى فرماید: ((نعم ، ولکن ایاکم ان ترسلوا علیها نیرانا فتحرقوها.⁽⁴⁴⁾))
و در همین باره مى فرماید:
((الحسد یاکل الحسنات کما تاکل النار الحطب .⁽⁴⁵⁾))
حسد خوبیها را مى خورد، همانطور که آتش هیزم را.
روایات وارده در این باب بسیار است ، ما بهمین مقدار بسنده مى کنیم .
اگر تو، موفق به تحصیل هر دو رویه تقوا شدى ، به حقیقت تقوا رسیده اى ، ولى چنانچه به واجبات بسنده کنى ، فریب شیطان را خورده اى و مثل تو، همانند کشاورزى خواهد بود که بهمراه کشتش ، علف هرزهایى روئیده است که کشتش را فاسد مى کند. او بجاى این که علفهاى هرزه را از بن در آورد، سر آنها را مى چیند و ریشه را رها مى کند، در این صورت پیوسته ریشه آنها نیرومندتر مى گردد، تا کشت را از بین مى برد.
یا مثل تو، همانند کسى خواهد بود که به بیمارى ((گر)) مبتلا شده است و براى مداوا هم باید ضد عفونى کند و هم دارو بخورد: دارو، براى خشکاندن ریشه آن و ضدعفونى ، براى درمان ظاهر آن ؛ ولى او، به ضد عفونى کردن بسنده کند و علاوه ، چیزهایى که موجب رشد بیمارى ((گر)) مى شود مصرف کند. روشن است که عفونت در درون او، همچنان رشد کرده و نه تنها مرض او بهبود نمى یابد که گسترش هم پیدا مى کند.
یا مثل تو، همانند بنائى خواهد بود که خانه اى را استوار مى سازد و در درون آن ، حشرات گوناگون ، همچون : مار، عقرب و... مى باشد، ولى او بجاى از بین بردن آنها، خانه را زینت داده و با فرشها و پرده هاى فاخر بیاراید! بى شک حشرات از باطن به بیرون آمده ، فرشها را پاره کرده و پوششها را از بین مى برند، تا این که خود او نیز، از گزند آن ها در امان نخواهد ماند.
اگر خردش را بکار مى گرفت ، بایسته بود که پیش از فرش و آذین ، به دفع حشرات بپردازد و خانه را از وجود آنها پاک سازد، تا فرشها و نیز خودش ، از شر آن ها در امان باشند.
چه مى گوییم ؟ نیش زهرآگین مارهاى دنیا کجا، و زهر کشنده گناهان و معاصى کجا. درد نیش مار دنیا، مدتى اندک ، از وجود انسان رخت بر مى بندد و هر چه باشد، بالاخره ، با مرگ پایان مى پذیرد، ولى درد جانگداز افعى هاى گناه ، در آتش جهنم هم باقى است . از آن به خدا پناه مى بریم و از او طلب بخشش و رحمت مى کنیم .
بیان بعد دیگر تقوا، طاعات و عبادات در کتابهاى مربوط به عبادت آمده است . گرچه ما در این زمینه نیز، به بیان وظائف قلبى و دقایق علمى و عملى فراوان نیازمندیم که در بسیارى از کتب فقهى نیامده است . و تنها کسانى موفق به فهم و انجام این امورند که توفیق خداوندى ، قلب آنها را به صراط مستقیم هدایت کرده است .

منهیات اخلاقى
رویه دیگر تقوا؛ آنچه را که باید از او دورى گزید، بر حسب موضوع متفاوت است ، بخشى از آنها از وضایف قلبیه اند و بخشى ، مربوط به عضوهاى ظاهر بدن . اعضائى که از آنها گناه سر مى زند، هفت تاست ؛ به تعداد درهاى جهنم . هرکس این اعضاى هفت گانه را از گناه بازدارد، درهاى جهنم بر او بسته خواهد شد؛ انشاءالله . این اعضاء، عبارتنداز: چشم ، گوش ، زبان ، شکم ، زیرشکم ، دست و پا. فلسفه وجود چشم ، اهتداء به او در تاریکى ها، یارى گرفتن بر رفع نیازها، نگریستن به ملکوت زمین و آسمانها، عبرت از آیات ، حوادث و پدیده ها و نظر در کتاب خدا و سنت رسول الله و مطالعه کتابهاى اخلاق و عرفان براى بیدارى دل و جان است و مبادا که با آن به روى نامحرم و یا به مسلمانى به دیده تحقیر بنگرى و یا بر عیب مسلمانى چشم بدوزى . باید از همه زوائدى که مورد نیاز نیست چشم برگیزى ؛ زیرا خداوند برزگ از نگاههاى بیهوده ، پرسش کند به همانگونه که کلام بیهوده را مورد سؤ ال قرار خواهد داد.
گوش را باید از شنیدن ، بدعت ، دشنام ، غیبت ، اباطیل و بدگویى مردمان حفظ کرد، زیرا فلسفه و همچنین گوش فرا دادن به دانشهائى که به وسیله آنها مى توان به نعمت جاودانى بهشت دست یافت . فلسفه وجودى زبان ، گفتن ذکر خدا، تلاوت قرآن ، ارشاد بندگان خدا و ابراز خواسته هاى انسان ، اعم از نیازهاى دینى و دنیایى است . اگر در غیر مواردى که براى آن آفریده شده است بکارگیرى ، نعمت خداى سبحان را کفران و ناسپاسى کرده اى .
زبان ، بر سایر اعضاء آفرینش در انسان ، غلبه دارد؛ زیرا او را مهارى نیست و بکارگیرى آن مؤ نه اى نمى طلبد، ولى از سوى دیگر جنایات بزرگى همچون : غیبت ، دروغ ، ستایش خود، بدگویى مردم ، ستیره جوئى و آفتهاى بسیارى دیگر، از آن سر مى زند؛ زیرا هیچ چیزى همانند نشخوارهاى زبان ، انسان را به ((روى )) به جهنم نمى افکند.
پس تمام تلاشها و توان خود را براى غلبه بر او بکارگیر، تا تو را به ((روى )) به جهنم نیفکند.
در حدیثى آمده است :
((ان الرجل لیتکلم بالکلمه فیهوى بها فى جهنم سبعین خیریفا))
گاهى انسان سخنى مى گوید که به خاطر آن ، بمدت هغتاد سال در جهنم سقوط مى کند.
و نیز روایت شده است مردى در میدان مبارزه به شهادت رسید؛ یکى گفت : بهشت گوارایش باد. پیامبر ((ص )) فرمود: چه مى دانى ، شاید او سخنان بیهوده گفته باشد و بیجا بخل ورزیده باشد.⁽⁴⁶⁾
اما شکم ، آن را همواره از پرخورى بازدار و مواظب باش حتى از حلال سیر نخورد؛ زیراسیرى ، قساوت قلب مى آورد، ذهن را فاسد، حافظه را کور و حفظیات را باطل کند، شهوات را در انسان قوى نماید، لشکریان شیطان را یارى رساند و اعضاء بدن را از عبادت باز دارد. بطور خلاصه ، آگاه باش ، پرخورى ، سرچشمه هر بدى است .
این چنین ، بقیه اعضاء را خود، بازرسى و وظیفه شناسى کن ؛ زیرا فرمانبرى و نافرمانیهاى آنها پوشیده نیست .

وظایف قلب
وظایف قلب بسیار است و راه پالایش آن از پستیها و رساندن آن به رستگارى بسیار طولانى و مشکل است . دریغا! که در این دوران ، دانش ‍ پاکسازى قلب و تکامل دهى به آن ، نه تنها کهنه و مندرس شده است ، بلکه آثار آن هم محور گردیده است .
با تقوا و پارسا، در این زمان ، به کسانى مى گویند که از محرمات ظاهرى ، نوشته شده در کتابهاى فقهى ، اجتناب کنند؛ ولى بازرسى قلب و پاکسازى آن از صفتهاى ناپسند، نزد خداى متعال ، همچون : حسد، تکبر، کینه ورزى و دشمنى ، ریا، ریاست طلبى ، برترى جوئى ، بداخلاقى ، بدخواهى نسبت به همنشینها و دوستان را وانهاده اند، حتى بسیارى از مردم ، این امور را گناه نمى شمارند؛ با این که خصایص ، ریشه و سر چشمه همه گناهان است .
پیامبر اکرم ((ص )) درباره ((ریا))، که یکى از مرضهاى قلب است ، مى فرماید:
((اءدنى الریاءالشرک )).⁽⁴⁷⁾
کمترین مرحله ریا شرک محسوب مى شود.
درباره کبر، پیامبر ((ص )) مى فرماید:
((لا یدخل الجنه من فى قلبه مثقال ذرة من کبر)).⁽⁴⁸⁾
کسى که در قلب او ذره اى کبر و خود بزرگ بینى باشد وارد بهشت نخواهد شد.
درباه حسد، پیامبر ((ص )) مى فرماید:
((الحسد ،یاءکل الحسنات کما تاءکل النار الحطب )).⁽⁴⁹⁾
حسد، کارهاى خوب را مى خورد، همچون آتش هیزم را.
درباره حب مال ، پیامبر((ص )) مى فرماید:
((حب المال و الشرف ینبتان النفاق کما ینبت الماء البقل )).⁽⁵⁰⁾
دوستى مال و ریاست ، نفاق را در وجود انسان مى رویاند، همانگونه که آب سبزى را.
در این باب ، روایات بسیارى در کتب روائى آمده است .
پیامبر ((ص )) مى فرماید: ((ان الله لا ینظر الى صورکم و لا الى اموالکم و انما ینظرالى قلوبکم و اعمالکم .))
خدا به مال و ظاهر شما نظر نمى کند،بلکه او به کارهاى شما نظر مى کند.
این پرتوى از ابعاد تقواست که خداوند متعال به ما سفارش کرده است . تفصیل و بست آن را فرصتى فراخ باید. چه زیبا و شایسته است که در پایان شرح وصیت پروردگار متعال ، منظور آیه کریمه ((ولقد وصینا الذین ...)) است که در آغاز دستورالعمل آمد. وصیت حضرت رسالت را به مولى الموحدین على (ع ) بیاوریم :
((یا على ، من تو را درباره خویش به چند چیز سفارش میکنم که یادداشت کن . (راوى مى گوید پس از این سخن ، پیامبر (ص ) فرمود: ((اللهم اءعنه )) خدایا یاریش کن .)
1. راستگویى . مبادا هرگز دروغى از دهانت بیرون آید.
2. ورع و پارسایى . مبادا برخیانتى دلیر گردى .
3. ترس از خداى عزوجل ، بد انسان که گویا او را ببینى .
4. گریستن بسیار از ترس خدا که به هر اشک ریختنى هزار خانه در بهشت برایت ساخته شود.
5. نثار کردن مال و جان خود را براى خدا و دینت .
6. پیروى از سنت و روش من در نماز و روزه و صدقه ؛ اما نماز پنجاه رکعت و اما روزه در هر ماه سه روز: پنجشنبه اول ماه و چهارشنبه وسط ماه و پنجشنبه آخر ماه و اما صدقه تا حدى که به تو بگویند: اسراف و زیاده روى کردى و با این که اسراف نمى کنى .
بر تو باد به نماز شب و بر تو باد به نماز زوال (ظهر) و بر تو باد به نماز زوال و بر تو باد به نماز زوال . (پیامبر (ص ) این جمله را (بر تو باد به نماز زوال ) را سه بار تکرار مى فرمایند.) و بر تو باد به خواندن قرآن در حالى . و بر تو باد به این که دستهاى خود را در نمازت بلند کنى و بگردانى (یعنى در حال تکبیر گفتن و بر گرداندن آن .) و بر تو باد به مسواک کردن با هر وضو. و بر تو باد به اخلاق خوب . با مردم با اخلاق خوب رفتار کنى و از اخلاق بد دورى جوئى و اگر نکردى جز خویشتن را نباید ملامت و سرزنش کنى .))⁽⁵¹⁾
امیر مومنان ، صلوات الله و سلامه علیه ، وصیت ارزشمندى به فرزندانش ، امام حسن مجتبى (ع ) کرده است که در نهج البلاغه ⁽⁵²⁾ و جز آن ⁽⁵³⁾، نقل شده است . مطالعه و، تاءمل در آن ، که شامل پندها و حکمتهاى فراوانى است ، لازم و ضرورى است . ((روایت شده است که شخصى از پیامبر، صلى الله علیه و آله ، طلب کرد که : یا رسول خدا، مرا پندى ده .
حضرت فرمود: هرگز غضبناک مشو و در هیچ واقعه و حادثه غضب به خود را مده ؛ زیرا که هیجان غضب ، عنان اختیار از دست آدمى مى رباید و گاه باشد که در حین استیلاى غضب ، حرف چند بگوید که موجب خسران دنیاو آخرت باشد.
آن شخص گفت : یا حضرت ، زیاد کن . حضرت فرمود: کارى مکن که محتاج عذرى شوى ؛ یعنى باید کار تو در ظاهر و پنهان یکسان باشد و کارى نباشد که هرگاه ظاهر شود محتاج بعذر شوى ؛ چه ، هر چه محتاج بعذر است ، البته خالص نیست ، شرک خفى است و شرک خفى ، مانند شرک جلى ، اجتناب از او لازم است . و فرق میان شرک جلى و خفى آن است که شرک جلى ، العیاذ بالله ، اعتقاد به شریک براى ذات اقدس الهى ، است ، مانند نصارى که به الوهیت عیسى ومریم ، علیهما السلام ، قائلند، و شرک خفى ، غیر خدا را در عمل خیر داخل کردن است و بمضون : ((و جعل اله هوا)) عمل نمودن و از مضمون بلاغت مشحون : ((ولا یشرک بعبادة ربه احدا)) انحراف ورزیدن .
آن شخص گفت : یا حضرت ، زیاد کن . حضرت فرمود: در نماز، بسیار با خضوع و خشوع باش . در هر نماز که مى گذارى ، بنا را بر این بگذار که آخرین نماز است که مى گذارى و به نماز دیگرى نخواهى رسید. آن شخص گفت : یا حضرت ، زیاد کن . حضرت فرمود از خداوند عالم شرم کن ، چنانکه از همسایه ملاحضه مى کنى و از ارتکاب بعضى از قبایح اجتاب مى نمایى . حضرت بارى ، جمع کرده است کل وصیتها را در یک خصلت : ((تقوى )). خداوند در قرآن کریم مى فرماید: ((لقد وصینا الذین اوتوا الکتاب من قبلکم وایاکم اءن اتقوا الله )). ⁽⁵⁴⁾
تقوى ، جمع کرده است تمام عبادت را. به سبب تقوى ، انسان ، به درجات عالیه و مرتبه هاى بلند، مى رسد. به سبب تقوا، زندگى خود را با خداوند مى گذراند، زندگى پاک و پاکیزه . یار و مونس متقى نیست ، مگر حضرت بارى عزاسمه .))⁽⁵⁵⁾
قال الله تعالى : ((ان المتقین فى جنات و نهر فى مقعد صدق عند ملیک مقتدر.)) ⁽⁵⁶⁾
آنچه تا اینجا ذکر شد، در فرصتى اندک و خاطرى پریشان ، فراهم آمد. و افزون بر آنچه آمد توفیق دست نداد. شاید، انشاءالله ، همین مقدار هم که گفته آمد اگر به دقت مراعات شود، سالک طریق حق را کافى باشد. خداوند ما و شما را در گفتار و کردار، به آنچه مى پسندد، توفیق دهد و این چند روز باقیمانده عمر را وقف طاعت خود کند و از آنچه مایه دورى از آن ذات اقدس است باز دارد. تنها او، ولى این امر است و اعتقاد ما در هر جا بر اوست .

زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم

نام : محمد
پدر: ابومحمد مکى ملقب به ((جمال الدین )) یا ((شرف الدین ))
مادر: بانویى از آل معیه ، زنى از خاندان علویه
لقب : شهید اول
جد: شیخ محمد ملقب به شمس الدین
ولادت : شهرک جزین در جبل عامل در سال 734 قمرى .
این فقیه نامور از سوى پدر به قبیله بنى مطلب منسوب است از این رو به لقبهاى شریف ، مطلبى و هاشمى مشهور گشت و از جهت مادر نیز از تبار سعد بن معاذ است چنانکه دختر شهید مى نویسد: که آقاى ما از جهت مادر به سعد بن معاذ رئیس قبیله اءوس منتسب است .⁽¹⁾
همسر وى علاوه بر اینکه دختر دانشمندى چون اسدالدین صائغ جزینى است بانویى فقیه و دانشمند بوده که به ((ام على )) مشهور و پیوسته مورد تعریف و تمجید شهید اول بود.
مشهورترین اثر وى کتاب گرانسنگ ((للمعة الدمشقیه )) است که عالى ترین منبع متقن فقه شیعه است و شرح هاى زیادى بر آن نوشته شده که مشهورترین آن شرح شهید ثانى بنام ((الروضة البهیه ))است .
ایشان با تقیه شروع به نوشتن فقه شیعه نمودند و با توکل به خداوند متعال در مدت هفت روز بدون اینکه بیگانگان متوجه شوند کتاب خود را به پایان رساندند. آثار دیگر وى بسیار است که در اینجا فقط به ذکر نام چند کتاب بسنده مى کنیم :
1- المقالة التکلیفیة .
2- المسائل الاربعینیة .
3- العقیدة .
4- اربعون حدیثاً (در دو جلد).
5- اختصار الجعفریات .
...
سرآنجام در سال 784 که حکومت دمشق بدست (بیدمر) بود ایشان دستگیر و بزندان افتادند و پس از محاکمه صورى حکم به قبل اعلم فقهاى شیعه داده شد و در روز 5 شنبه 9 جمادى الاول 786 در سن 52 سالگى در قلعه دمشق شهر شام (مرکز طرفداران بنى امیه ) پس از پوشیدن لباس ‍ شهادت ، او را به شهادت رساندند و سپس بدن او را بدار آویختند و سپس سنگسار نمودند و جسم بى جان وى را سوزاندند که اثرى از وى باقى نماند ولى چه بسیار کوراندیش ...
دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت یکم

وصیتى که پیش روى شماست ، از بنده ضعیف و ناتوان ، نویسنده این حروف ، محمد فرزند مکى است . خداى او را همچون نصوح ، توبه پذیرد؛ و از مخاطب آن ، برادران و دوستان الهى مى باشند، آنان که براى خدا و در راه خدا با او دوست شده اند.
نخست نفس خود را مخاطب قرار مى دهد، سپس آنان را.
این ((وصیت نامه )) در بردارنده مطالب و معارف بلندى است .
1. تقواى الهى را فرا دید خود قرار دهد و بر همه حرکات و سکنات خویش ‍ حاکم سازد.⁽²⁾ مدام در مراقبه بوده و از خدا خوف و خشیت کند. در خلوت و پنهانى از او شرم کرده ، به آنچه خوشایند او نیست آلوده نگردد.
2. در همه احوال خدا را فرایاد دارد و در بیشتر اوقات با زبان ذکر او گوید.⁽³⁾
3. بر خدا توکل کرده ، کارها را به او واگذارد و در گرفتاریها و سختیها به او پناه برد⁽⁴⁾
4. موازین و احکام دین را فرادید خویش نهاده ، مواظب باشد سر موئى از آن خارج نشود؛ زیرا خروج از فرامین شریعت ، گمراهى و ضلالت را در پى آرد.
5. نوافل و مستحبات را بر اساس تلاش و توان ، فراغت و سلامتى ، زیاد کند؛ بویژه نمازهاى مستحب را؛ چون نماز، بهترین عمل است . کارى پس از شناخت خدا و تحصیل معارف الهیه ، همانند نماز انسان را به خدا نزدیک نمى کند. در میان نمازهاى مستحبى ، در انجام نماز شب مراقبت ویژه کند.
6. زبان را از گناهانى همچون : پرت و پلاگوئى ، غیبت ، سخن چینى ، بیهوده گوئى نگاه دارد. از شنیدن لغو و هر آنچه بهره دینى یا دنیایى ندارد بپرهیزد و اعضاء جوارح را از آنچه ناخوشایند پروردگار است بدور دارد.
7. زهد را روح زندگى اش کند، به آنچه به او مى رسد بسنده کند، روزى از حلال خورد، تا مى تواند بى نیازى از مردم را پیشه خود سازد؛ زیرا خواهش ‍ از مردم خوارى و ذلت این دنیا را در پى دارد.
8. یاد مرگ را نصیب العین خویش کند؛ براى رسیدن آن در همه حال آماده باشد. براى این که یاد مرگ ، ((فرادید)) او گردد، روزى بیست مرتبه یاد مرگ کند.⁽⁵⁾
9. هر صبح و شام گذشته خود را محاسبه کند، اگر رفتار نیک داشته است بر او بیفزاید؛ چنانچه بدى از او سرزده است ، از او بازگردد و جبران کند.
10. با قلب و زبان ، دائم در استغفار بوده ، طلب بخشش کند. شکل آن (استغفار) چنین است :
((اللهم اغفرلى فانى استغفرک و اتوب )).
در وصیت لقمان به فرزندش آمده است : بسیار بگوید: ((اللهم اغفرلى )) ؛ زیرا خداوند در شبانه روز اوقاتى قرار داده است که در آن وقت ها، حاجات بندگان را رد نمى کند.
11. امر بمعروف و نهى از منکر را با شرایطى که در شرع مطهر آمده است به اندازه توان و نیرو، انجام دهد.
12. برادران دینى را یار و کمک باشد، به اندازه افتادگى و نیاز آنان حاجتشان را برآورد. اولاد على ((ع )) و فاطمه ((س )) را خدمت و احترامى ویژه کند.
13. قوانین و دستورات الهى را بزرگ شمارد. علماء دین را گرامى دارد. صاحبان تقوا، از مؤ منین را، احترام کند.
14. بداده خدا راضى باشد. چیزى را که نمى داند خیر او در آن است یا نه ، طلب نکند. در همه احوال خدا را سپاسگزار باشد.
15. بهنگام پیکار و رودررویى با مشکلات مقاومت ورزد؛ زیرا صبر راءس ‍ همه امور است .⁽⁶⁾
16. براى تعجیل فرج و ظهور امام زمان ((عج ))) دائم دعا کند؛ زیرا این عمل در شریعت اسلام ، از اهمیت والایى برخوردار است .
17. اشتغال دائم به درس و بحث و ممارست با علوم را، در این راه تدریس ، آموزش ، مطالعه ، قرائت و فراگیرى دانش پیشه خود سازد. در این راه از سرزنش هیچکس بیم به دل راه ندهد.
19. در همه کارها اخلاص داشته باشد و کارها را فقط براى خوشنودى خداانجام دهد؛ زیرا فقط کارهاى خالص و بى پیرایه را خدا مى پذیرد. ریا در عبادت - پناه مى بریم از آن بخدا- شرک شمرده مى شود.⁽⁷⁾
20. پیوند و ارتباط با خویشاوندان ، اگر بگونه اى فراخ نتواند به دیدار آنان برود، با عرض سلامى آنان را خوشنود سازد.
21. به زیارت برادران دینى رود. با آنان در امور دین و آخرت گفتگو داشته باشد.⁽⁸⁾
22. زیاد به دنبال مباحات و رخصت ها نرود. در زندگى خود، گشادگراى نباشد. در تکالیف دینى بر خود سخت نگیرد؛ بلکه روش و مشى میانه و استوارى را در پیش گیرد.
23. با مردم درخور فهم آنان سخن گوید و از مطالبى که هضم آنها برایشان مشکل است بپرهیزد.
خلق و خوى خوب داشتن ، خشم را فرو خوردن ، با مردم فروتنى نمودن ، از خدا سامان خلق را خواستن و کارهاى آنان را سامان دادن را پیشه خود سازد.
24. بدون بهره دینى یا دنیایى لحظه اى از عمر خود را سپرى نکند. در همه این کارها معیار تقوا و مراقبت پیوسته و دائم است .
سلام بر همه آنان که این دستور را پى گیرند. سپاس ویژه خداوند است .
درود پیاپى خدا بر پیامبر اسلام و آل بزرگوار وى باد.

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت دوم

بر تو باد به تقواى الهى ، در پنهان و میان جمع . خوبى را براى همه آفریدگان بخواه ، گر چه به تو بدى روا داشته باشند.
در برابر آزار دیگران ، بردبارى ورز، اگر به تو اهانت شد، یا ناسزا شنیدى ، در پاسخ ، سخنى ناروا مگو⁽⁹⁾
هنگام شعله ور شدن خشم از کلام ناپسند بپرهز، از جایت بلند شو، در مکان دیگر بنشین و خود را به کارى دیگر مشغول کن تا خشمت فرو نشیند.⁽¹⁰⁾
مدام در فکر بهسازى آخرت و سعادت دنیا باش .⁽¹¹
در همه حال ، به خدا توکل کن و در همه مهمات به او اطمینان . بر تو باد به پاسدارى و شگرگذارى کسى که به تو خوبى مى کند و تو را نعمت مى دهد.
از قهقه و خنده بپرهیز، زیرا غفلت آرد و دل را بمیراند.⁽¹²⁾
به هر کارى مشغولى ، نماز اول وقت را ترک مکن . اگر، معاذالله ، نمازت قضا شد، در اولین فرصت جبران کن .⁽¹³⁾
در هر حال و مکان ، دانش آموز باش ، پرگو مباش ، بیشتر به شنیدن علاقه مند باش تا گفتن . با استادت مشاجره مکن و گفته هاى او را بر مگردان ، آن چه را فرا گرفتى در شب مرور کن .⁽¹⁴⁾
با قرآن ماءنوس باش . وردى از قرآن را براى خودت برگزین . اگر مى توانى قرآن را حفظ کن و اگر ممکن نیست ، هر چند آیه اى که در توانت هست از بر کن ⁽¹⁵⁾
مبادا به گفته سخنن چینان گوش فرا دارى ؛ زیرا بدبختى بى شمارى بدنبال داردو تاءثیر شومى بر نفس مى گذارد.⁽¹⁶⁾
در زیارت مشاهد مشرفه ، یا خواندن زیارت آنها، از راه دور غفلت مکن .⁽¹⁷⁾
یه هنگام تعلیم و نشر دانش ، از پرگویى بپرهیز، غیر علمى و بدون مستند سخن مگو. تنها ناقل سخن دیگران مناش خودت نسبت به مطالب و مسائل صاحب نظر شو...⁽¹⁸⁾
در هر روز، بیست و پنج مرتبه ((الهم اغفر للمؤ منین و المؤ منات و المسلمین و المسلمات )) را بخوان ⁽¹⁹⁾
در این دعا، ثواب و مزدى بسیار است . پس از نماز عصر، هفتادو هفت مرتبه ذکر ((استغفار))را بخوان ⁽²⁰⁾
نیز سوره قدر و توحید را بسیار قراءت کن .⁽²¹⁾

زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم

علامه مجلسى به سال 1037 هجرى قمرى جشم به جهان گشود. پدرش ‍ مولا محمد تقى مجلسى از شاگردان بزرگ و شیخ بهائى است . وى داراى تالیفات بسیارى است از جمله ((احیاء الاحادیث فى شرح تهذیب الحدیث )) مادرش دختر صدرالدین محمد عاشورى است که خود از پرورش یافتگان خاندان علم و فضیلت بود.
مهمترین اثر علامه مجلسى کتاب عظیم بحارالانوار است که بعلت فرصت کم و مشاغل زیاد علامه فرصت تصحیح روایات را پیدا ننمود بهمین دلیل در مقدمه چنین آورد: ((در نظر دارم که اگر مرگ مهلت دهد و فضل الهى مساعدت نماید شرح کاملى متضمن بر بسیارى از مقاصدى که در مصنفات سایر علما باشد بر آن بنویسم و براى استفاده خردمندان ، قلم را به قدر کافى پیرامون آن به گردش درآورم .))
حضرت امام خمینى (ره ) نیز درباره بحارالانوار چنین مى فرمایند: ((بحار خزانه همه اخبارى است که به پیشوایان اسلام نسبت داده شده است ، چه درست باشد یا نادرست ، در آن کتابهایى است که خود صاحب بحار آنها را درست نمى داند و او نخواسته کتاب علمى بنویسد تا کسى اشکال کند که چرا این کتابها را فراهم کردى !))
علامه بجز بحار کتابها در مسائل بسیارى دارد که از آن جمله اند:
1 - مراءة العقول فى شرح اخبارالرسول (در شرح اصول کافى )
2 - ملاذالاخبار فى شرح التهذیب
3 - شرح اربعین
4 - حق الیقین
5 - عین الحیاة
6 - حلیة المتقین و ...
علامه پس از درگذشت مرحوم ملامحمد باقر سبزوارى در 1090 هجرى به منصب شیخ ‌الاسلامى دست یافت . که در این مسند خدماتى بسیار به ایران و تشیع نمود.
سرانجام این بیرق تلاش در 27 رمضان 1111 قمرى چشم از جهان فرو بست و پیکر پاکش در کنار مسجد جامع اصفهان و جنب مدفن پدر پاکش ‍ بخاک سپرده شد.
دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

((والذى وجد هذا الضعیف فى ازمنة الریاضات انى کنت فى مطالعه التفاسیر الى ان رایت فى لیلة فیما بنى النوم و الیقظ سیدالمرسلین (ص ) فقلت فى نفسى تدبر فى کمالاته و اخلاقه فکما کنت تدبره یظهر لى عظمته صلى الله و علیه وآله وسلم و انواره بحیث ملا الجو و استیقظت فالهمت بان القرآن خلق سیدالانبیاء صلى الله و علیه و آله وسلم فینبغى ان اتدبر فیه لکما ازداد تدبرى فى آیة واحدة کان یزداد الحقائق الى ان ورد على من معلوم مالا تتناهى دفعة واحدة فقى کل آیة کنت اتدبر فیها کان یظهر مثل ذلک ولایمکن التصدیث بهذا المعنى قبل الوقوع فانه کالممتنع العادى ، لکن غرضى من ذکره الارشاد للاخوان فى الله .
و قانون الریاضة ، الصمت عما لا یعنى ، بل عن غیر ذکر الله تعالى ، و ترک سمستلذات من المطاعم و المشارب والملابس ، والمناکح ، والمنازل وامثالها، والعزلة عن غیر اولیائه تعالى ، و ترک النوم الکثیرة ، ودوام الذکر مع لمراقبة و قد جرب القوم المدوامة على ذکر (یا حى یا قیوم با من لا اله الا انت ) و جربته ایضا، لکن کان اکثر ذکرى (یاالله ) مع اخراج غیر تعالى عن القلب بالتوجه الى جنابه تعالى والعمدة هو الذکر مع المراقبة والبوقى لیست الذکر.
والمداوامة على ما ذکر اربعین یوما تصیر سبباا لان یفتح الله تعالى على به انوار حکمته و معرفته و محبته ، ثم یترقى الى مقام الفناء فى الله والبقاء بالله کما تقدم الاخبار المتواترة فى ذلک .
و لما کان هذا الطریق اقرب الطریق الى الله تعالى کان معارضة النفس ‍ والشیاطین الظاهرة والباطنة فیه اشد فانه لواشتغل الناس جمیعا بطلب العلوم یعارضونهم غالبا لان الغالب فى طلب العلوم حب المال والجاه والعزة هند الخلائق وحینئذ یمدهم الشیاطین ، اما لو کان الغرض من طلب العلم رضاه ، الى یحصل المعارضات فمالم تحصل ینبغى ان یتدبر فى ان للشیطان فى له غرضا...
و انا فى اربعین سنه متشغل بهدایة الناس ولم یتفق ان یجلس احدهم بهذا القانون و لیس ذلک الالعزته و نفاسته ، و فى الهدایات العامة و نشر العلوم الدینیة اهتدى اکثر من ماة الف .
و اتفق لى فى هذه الایام ان رایت سید المصطفتین وسالته صلى الله و علیه وآله وسلم عن اقرب الطرق الى الله سبحانه فقال صى الله و علیه وآله وسلم هو ما تعلم ، والانسان بمجرد قول کاذب یقول : انى اعرف الکیمیا یصرف امواله واوقاته فیه مع انه یعلم انه لو کان صادقا لا یحتاج الى الاظهار، بل لا یظهره و ان قتل باشد العذاب و مع هذا یصرف امواله باحتمال الصدق .
والذى اقوله هو عین آیات الله و اخبار سید المرسیلن والائمة المهتدین الهادین ((علیهم صلوات الله اجمعین ) و صدقه حکماء الظاهر کابى على فى اشاراته فى المنط التاسع فلاباس بان تصرف اوقاتک اربعین یوما فى العبادات ، مع انک مکلف فى جمیع عمرک بذلک ، لکن مع التضرع والابتهال الیه تعالى فى حصول هذا المطلب لا بقصد الامتحان ، بل بقصد العبادة لله تعالى کما قله صلى الله و علیه وآله وسلم ، من اخلص لله اربعین صباحا فتح الله تعالى ینابیع الحکمة من قلبه على لسانه و تقدم قریبا - والحمد لله الذى هدانا لهذا وما کنا لنهتدى لولا ان و هدانا الله .⁽⁹²⁾
ترجمه :
دریافته هایى را که این بنده ، از دوران ریاضت و خودسازى بدست آوده ام ، مربوط به زمانى است که به مطالعه و تحقیق تفاسیر پرداخته بودم ، و شبى بین خواب و بیدارى حضرت محمد((ص )) را زیارت کردم . با خود گفتم که : شایسته است تا در کمالات و اخلاق وى دقیق شوم ، هر چه ندبر من فزونتر مى گشت ، عظمت و نورانیت آن حضرت گسترده تر و روشنتر مى نمود. از این روى ، دریافتم که خلق و سرشت او، قرآن است ، و باید در قرآن بیندیشم . هر چه دقت من در آیه اى بیشتر مى شد، دریافت فزونترى از حقایق نصیبم مى گردید. بگونه اى که یک باره حقایق بیکرانى به جانم سرازیر مى شد. و چنین موهبتى ، در پى هر تدبر من در آیه اى پدید مى آمد.
البته ، براى کسى که به چنین توفیقى دست نیافته ، باور این سخن ، غیر ممکن مى نماید، چرا که غیر عادى به نظر مى رسد، اما - در نام ویاد این مطالب - راهنمائى و برادران ایمانى ام را قصد نموده ام . آن دستور ((خودسازى و ریاضت )) عبارت است از:
از هر کلامى که سود ندارد، و بلکه از غیر یاد حق تعالى ؛ زبان به کام کشیدن . از لذتها و خوشیهاى (غیر ضرورى و باز دارنده )، خوردنیها، پوشیدنیها، زناشوییها، مسکنها و...، دست کشیدن .
از مراوده با غیر اولیاءالله دورى جستن .
خواب فراوان را ترک نمودن .
یاد خداوند متعال را، همراه با مراقبت ، پیشه خود ساختن .
دیگران ، مداومت بر ذکر ((یا حى یا قیوم لااله الا انت )) را پى مى گرفتند، و من نیز آن ذکر را آزموده ام . اما بیشترین ذکر من ((یالله )) است ، با دور افکندن غیر حق از قلب ، و با توجه به ذات بارى تعالى . البته ، مهم و اساسى ، همان ذکر حق تعالى ، با مراقبت است ، که دیگر چیزها به پایه ذکر نمى رسد.⁽⁹³⁾
پایدارى - به مدت چهل روز⁽⁹⁴⁾- بر آنچه که (از قانون تمرین و ریاضیت ) بر شمردیم ؛ باعث مى شود، که در بهایى از انوار: حکمت ، معرفت و محبت الهى گشوده گردد، و سپس ، آدمى به مقام فناء و بقاء باالله ترقى کند و راه یابد. (چنانکه روایات فراوانى در این باب گذشت ) و از آن روى که اینم شیوه خودسازى و سیر الى الله ؛ نزدیک ترین راهها به سوى خداست ؛ تعارض نفس و شیاطین ظاهر و باطن ، با آن شدیدتر است . زیرا اگر همه مردم به نمى شوند، چرا که بیشتر غرضها، در روى آورى به این گونه دانشها؛ دوستى مال ، مقام و برترى نزد مردم است . که اگر چنین شد، شیاطین نیز مدد کار مى شوند.
اما اگر، غرض از آموختن دانش ، خشنودى خداوند متعال بود، (به گونه طبیعى ) دشواریهایى را پیش روى دارد. که اگر دشوارى پدیدار نشد، سزاوار است است که در این کوتاه آمدن شیطان - که شاید غرضى در آن داشته باشد - درنگ کنیم .
در این چهل سالى که به راهنمایى و ارشاد مردم پرداخته ام ، کسى را که بر اساس این دستورالعمل ، به خود سازى به پردازد، نیافتم ، و این خود دلیل شکوهمندى و گرانمایگى این دستور است ، در صورتیکه ، با راهنمایئهاى همگانى و گسترش دانشهاى دینى ؛ بیش از صد هزار نفر را، هدایت کرده ام .
در این ایام ، دیدار حضرت رسول ((ص )) را توفیق یافتم ، از ایشان پرسیدم نزدیک ترین راه ، براى سیر الى الله چیست ؟ حضرت فرمودند، همان است که مى دانى (و بدان عمل کرده و دستور مى دهى ).
چگونه است ، آدمى که در برابر ادعاى دروغین کسى که مى گوید: من کیمیاگرم ، دارایى و فرصتهاى خود را صرف مى کند، در صورتى که مى داند، اگر این ادعا راست باشد، نیازى به اظهار آن نیست ، بلکه باید در کتمان آن بکوشد، اگر چه به بدترین شکنجه ها کشته شود. اما به احتمال اینکه راست مى گوید، راضى است که مال خود را براى او پرداخت کند.
و آنچه که من مى گویم ، بر گرفته از خود آیات الهى ، روایات پیغمبر((ص )) و امامان معصوم ((ع )) است . چیزى اس که حکماى ظاهر، مانند، بوعلى سینا، - در نمط نهم از اشارات - نیز بدان گواهى داده است .⁽⁹⁵⁾

پس ایرادى ندارد، که تو چهل روزت را (به این گونه که گفتم ) به عبادت پردازى - با اینکه باید تمام عرمت را چنین کنى - با تضرع وزارى به درگاه خداوند روى آورى ، با انگیزه بندگى و عبادت ، و نه براى آزمایش .
چنانکه ، خاتم انبیاء((ص )) فرمودند: ((کسى که چهل روز خود را براى خداوند خالص کند، سرچشمه هاى معرفت را، از جانش بر زبانش جارى مى سازد)).⁽⁹⁶⁾
((والحمد لله هدانا لهذا و ما کنا لنهتدى لولا ان هدانا لله ))

زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم

جعفر بن حسن حلى در یکى از روزهاى 602 قمرى به دنیا آمد. که بعدها لقب محقق گرفت در دوران تحصیل از اساتیدى نظیر پدرش - ابن زهره حلى ، تاج الدین حسن بن على دربى ، شیخ مفیدالدین محمد بن جهم حلى و... سودهاى بسیار برد تا بتواند شاگردان بزرگى چون علامه حلى ، ابن داوود حلى ، عبدالعزیز السرایا صفى الدین حلى ، سید غیاث الدین عبدالکریم ، معروف به ((ابن طاووس ))، سید جلال الدین محمد بن على بن طاووس و ابن زکریا نجیب الدین ، معروف به ((ابن سعید هذلى حلى )) را تربیت نماید.
آثار محقق حلى که یک ستاره تابناک در آسمان علم و معرفت است که مهمترین آنها عبارتند از:
1 - شرائع الاسلام در فقه استدلال
2 - المختصر المنافع فى فقه الامامیه
3 - المعتبر فى شرح مختصر المنافع
4 - المعارج فى اصول الفقه
5 - نهج الوصول الى معرفة علم الاصول
6 - تلخیص الفهرست
محقق از گروه فقیهان شاعرى است که اشعار وى حاوى نکات اخلاقى و عرفانى و حکمت آمیز است و اغلب بصورت مشاعره و مکاتبه و خطاب به پدر و دوستانش مى باشد.
سرانجام محقق در 13 جمادى الآخر روز پنج شنبه سال 676 قمرى در شهر حله دار فانى را وداع گفت که سبب مرگ ایشان سقوط از پشت بام خانه اش ‍ نوشته اند.
دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

(هان ، اى طالب علم ) باید از دانشجوئى ، رهائى از نادانى و رستگارى باشد؛ تا ریاکارى و ستیزه گوئى علمى در امان باشى .
براى رسیدن به حق ، کنکاوش و پرس وجو کن ؛ تا از رهزنى هواهاى نفسانى و جذبه هاى دنیائى رها گردى .
اطلاعات خود را از نظریه ها زیاد گردان و بر همه اقوال احاطه پیدا کن تا بر امتیازهاى آنها دست یابى .
مطلب را ریشه ، به نقص و ابرام گیر و همه اقوال احاطه پیدا کن تا بر امتیازهاى آنها دست یابى .
مطلب را از ریشه ، به نقض و ابرام گیر و دلیل و مستند او را پى گیرى کن ، تا از روى بصیرت و آگاهى دقیق آن را بر گزینى .
مطالب (پایه اى ) را از بر کن ، چون فکر و دانش را منسجم و همساز کند.
هم مباحثه شایسته و صالح برگزین تا از اخلاق وى ، که ساختار درونیت از او شکل مى گیرد، بهره مند گردى .
بر توست : که از فقیه نمایان پرگوى حاشیه پرداز و اطرافیان آنها، دورى کنى چه بسا آنان با حرافى و علم نمائى شان فریفته ات کرده و به ورطه جهالت خویش کشانند. بنابراین ، آنگاه که تنازع و اختلاف فاضلان را در مسائل فقهى به درستى بنگرى - و این چیزى است که به سختى به دست مى آید و جز با کاوش و بینش حاصل نگردد- بر تو آشکار گردد که آن فرد گزافه گوى ، در بیان خویش تدلیس روا داشته است و در آنچه نشان داده ، حق را با باطل پوشانده است .
کاوشى افزون : در میان مردمان ، کسانى هستند که که خود را برده شهوت ، قرار داده اند. اوقات خویش را، در خواسته ها و هواهایشان صرف مى کنند؛ اما در جستجوى آن هستند که (در ظاهر) به آثار نیکان ، شهرت یابند. (و خود را در آن زمره ، جاى دهند. ) و شیوه نیکوکاران را، برگزیده و به آن شناخته شوند. یا از این جهت ، که این خصیصه (دوروئى ) در طینت آنان ، جاى دارد و یا آن را، ابزارى ساخته اند تا متاع اندک دنیا را، گرد آورند. این دو خصلت ، دوروئى ذاتى مى آفریند و گونه اى طبیعى ، تمایل شدید به ریاست دینى را پدید مى آورد. (این خوى ، تا آن جا رشد مى کند که ) زمانى که فضیلت شخص دیگرى پدیدار شود، از سلطه آن مزاحم (در ریاست ) به هراس مى افتد و از رقابت آن معارض ، ترس به دل راه مى دهد. اما نفاق و دوروئى اش ، او را از مقابله رویاروى ، باز مى دارد. (اما از پاى نمى شیند و به چاره مشغول است .) پس به طعن و قدح او مى کوشد (و از آن جمله ) مى گوید: اگر او چنان مى گفت ، سخنش استحکامى فزونتر داشت . یا اگر آن کلام را نمى گفت ، از خطا مصون تر بود...
اما تمام این سخنان ، براى افکندن این وهم است که خودش ، سخنى روشنتر و جایگاهى ارجمندتر دارد. آنگاه که با چنین فرد، مواجه شدى ، به خداوند پناه بر، که مبادابه آن بلا، ابتلا یابى ، و آن را، عوض پاسخگوئى او، قرار ده .
(اینان چون به حقیقت فقه نرسیده اند) با پرگوئى و علم نمائى ، گفتارشان را سامان داده و کجروى خود را مى پوشاند.
گول سخنانى همچون : حق مطلب آشکار است ، جاى شک و شبهه نیست ؛ راه ، روشن و واضح است ؛ مخور و جلو این گزافه گوئى ها را بگیر. پاسخ این سخنان دشوار نیست ، زیرا بر هر مطلب دقیق و نیازمند پژوهش و کاوش ، مى توان عنوان آسان و روشن نهاد. سخنى را به ظاهر روشن نمایاندن ، دلیل روشن بودن حقیقت آن سخن نیست .
چنین فردى بدترین مردمان و بر امت (اسلام ) از دجال ، مضرتر است ، گویا مى بینم که بسیارى از آنان که دعوى انتساب به این فن (فقه ) را دارند، پاره اى از مقاصد کتاب (معتبر) را بنگرند و آن را پوشیده مى یابند و درک نمى کنند، آنگاه با فکر منجمد خود بر تاویلات فاسد حمل نمایند، و دیگران را به پیروى آن فراخوانند. چون گمان مى کنند به حقیقت رسیده اند. اینان ، مصداق آن مثل هستند ((اساء سمعا فاساء الاجابة )) (بد شنید و پاسخ ناپسند داد.)
از این روى ، بر تو باد که در گفتارها عمیقانه کاوش کنى و تمام تلاش را بکار اندازى ، احتمال هاى (پدید آمده ) را دفع کنى ، آنگاه اگر واقع را دریافتى اظهار راءى کن و در غیر اینصورت ، توقف را پیشه ساز که کناره اقیانوس ‍ هلاکت است .
(بدان ) تو در آن حال که فتوا دهى از خدایت خبر مى دهى و سخن گوى زبان شریعت به شمار مى روى ، اگر به قطع و یقین تمسک ورزى ، سعادتمندى و اگر بر وهم و گمان ، بنیان راءى نهى ؛ زیان کار. فهم خویش را وزان کلام حق قرار ده (و آن را ملاک ساز) ((وان تقلوا على الله مالا تفعلون )) (مباد آنچه انجام نمى دهید بر خدا افترا بندید و به کلام دیگر حق بنگر):

((قل اراءیتم ما انزل الله لکم من رزق فجعلتم منه حراماو حلالا قل الله اذن لکم ام على لله تفترون )). ⁽⁶⁹⁾
((بگو آنچه از شما دیده مى شود که برخى روزهاى خدا را حرام و بعضى را حلال مى شمارید، این از سوى خداست ، یا بر او افترا مى بندید؟)).
به ژرفى بنگر که چگونه شیوه حکم را در دو شیوه منحصر کرد؛ آنگاه که اجازه اظهار راءى تحقق نیافت ، تو بر خدایت افترا و دروغ بسته اى (اعاذناالله منه ).

زندگى نامه

بسم الله الرحمن الرحیم

((محمد)) مشهور به ((ملامحسن )) و ملقب به فیض در چهاردهم صفر سال 1007 قمرى در کاشان بدنیا آمد پدرش رضى الدین شاه مرتضى (950 - 1009 ق ) بوده است و مادر او زهرا خاتون (متوفى 1071 ق ) بانویى عالم و شاعر بوده است .
شاگردان این بزرگ عبارتند از:
1 - محمد مشهور به علم الهدى 2 - احمد مشهور به معین الدین 3 - محمد مؤ من فرزند عبدالغفور 4 - شاه مرتضى دوم 5 - ضیاءالدین محمد 6 - ملاشاه فضل الله و ملا علامى 7 - ملا محمد باقر مجلسى 8 - سید نعمت الله جزایرى 9 - قاضى سعید قمى 10 - ملا محمد صادق خضرى و...
علامه فیض آثار بسیار زیادى در تفسیر، کلام ، عرفان و اخلاق دارند که مهمترین آنها عبارتند از: تفسیر صافى ، تفسیر اصفى ، تفسیر مصفى ، الوافى ، الشافى ، النوادر، المحجة البیضاء و مفاتیح الشرایع ، اصول المعارف ، اصول العقائد، علم الیقین ، الحق الیقین ، عین الیقین و الحق المبین ، الجبر و الاختیار و ... بوده است .
علامه دست توانایى نیز در نظم و نثر داشته و اشعار وى حاوى نکات دقیق اخلاقى مى باشد.
شیخ در 84 سالگى در کاشان بدرود حیات گفت و روح ملکوتش به دیار باقى شتافت .
دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت یکم
الحمدلله و سلام على عباده الذین اصطفى .
امابعد، این رساله ایست موسوم به ((زادالسالک ))، در جواب سئوال یکى از برادارن روحانى نوشته شده که از کیفیت سلوک راه حق پرسیده بود.
بدان ((ایدک الله بروح منه ))⁽⁷⁰⁾، همچنانکه سفر صورى را مبدئى و منتهائى و مسافتى و مسیرى و زادى و راحله و رفیقى و راهنمایى مى باشد، همچنین سفر معنوى را که سفر روح است ، بجانب حق سبحانه و تعالى ، همه هست .
مبداءش جهل و نقصان طبیعى است ، که با خود آورده از شکم مادر: ((والله اخرجکم من بطون امهاتکم لا تعلمون شیئا)). ⁽⁷¹⁾
و منتهایش کمال حقیقى است ، که فوق همه کمالات است ، و آن وصول است به حق سبحانه و تعالى : ((وان الى ربک المنتهى ))، ((یا ایها الانسان انک کادح الى ربک کدحا فملاقیه )). ⁽⁷²⁾
و مسافت راه درین سفر، مراتب کمالات علمیه و عملیه است که روح ، طى آنها مى کند ((شیئا فشیئا))، هر گاه بر صراط مستقیم شرع ، که مسلوک اولیا واصفیا است سایر باشد: ((وان هذا صراطى مستقیما فاتبعوه ، و لا تتبعوا السبل فتقرق بکم عن سبیله )). ⁽⁷³⁾ و این کمالات مترتب است بعضى بر بعضى ، تاکمال متقدم طى نشود به متاخر منتقل نتوان شد، چنانکه در سفر صورى تا قطعه مسافت متقدمه طى نشود، به متاخر، نتوان رفت .⁽⁷⁴⁾
و منازل این سفر، صفات حمیده و اخلاق پسندیده است ، که احوال و مقامات روح است از هر یک به دیگرى ، که فوق آنست منتقل مى شود به تدریج ، منزل اول یقظه است که آگاهى است و منزل آخر توحید است که مقصد اقصى است ازاین سفر⁽⁷⁵⁾، و تفاصیل این منازل و درجات آن در کتاب ((منازل السائرین ))⁽⁷⁶⁾ مذکور است .
و مسیر این سفر جد تمام و جهد بلیغ نمودن و همت گماشتن است ، در قطع این منازل به مجاهده و ریاضت نفس به حمل اعباء⁽⁷⁷⁾ تکالیف شرعیه از فرائض و سنن و آداب و مراقبه و محاسبه نفس آنا فآنا و لحظه فلحظة و هموم را واحد گردانیدن ⁽⁷⁸⁾، و منقطع شدن به حق سبحانه و تعالى : ((و تبتل الیه تبتیلا، والدین جاهدوا فینا لنهدینهم سلبنا)) ⁽⁷⁹⁾ و زاد راه این سفر تقوى است : ((و نزودوا فان خیر الزاد التقوى )) ⁽⁸⁰⁾ و تقوى عبارتست از قیام نمودن به آنچه شارع امر به آن فرموده است ، و پرهیز کردن از آنچه نهى از آن کرده از روى بصیرت ⁽⁸¹⁾؛ تا دل به نور شرع و صیقل تکالیف آن ، مستعد فیضان معرفت شود از حق عزوجل : ((واتقوا الله و یعلمکم الله )) ⁽⁸²⁾، و همچنانکه مسافر صورى تا قوت بدن از زاد حاصل نکند قطع راه نتواند کرد، همچنین مسافر معنوى تا به تقوى و طهارت شرعیه ، ظاهرا و باطنا قیام ننماید و روح را تقویت به آن نکند، علوم و معارف و اخلاق حمیده که بر تقوى مترتب مى شود و تقوى از آن حاصل مى شود، (نه بر سبیل دور) بر او فائض نمى گردد⁽⁸³⁾ و مثل این ، مثل کسى است که در شب تار، چراغى در دست داشته باشد و به نور آن ، راهى را مى بیند و مى رود؛ هر یک گام که بر مى دارد قطعه از آن راه روشن مى شود و بر آن مى رود، و هکذا،... و تا گام بر ندارد و نرود، روشن نشود و تا روشن نشود نتواد رفت ، آن دیدن به منزله معرفت است و آن رفتن به منزله عمل و تقوى : ((من عمل بما علم ، اورثه الله علم ما لم یعلم ⁽⁸⁴⁾، العلم یهنف بالعمل ، فان اجابه والا ارتحل ⁽⁸⁵⁾، لا یقبل الله عملا الا بمعرفة و لا معرفة الا بعمل فمن عرف ، دلته المعرفة على العمل و من لم یعمل ، فلا معرفة له ، الا آن الایمان بعضه من بعض )) ⁽⁸⁶⁾ و کذا عن الصادق علیه السلام ... و همچنانکه در سفر صورى ، کسى که راه نداند به مقصد نمى رسد، هم چنین در سفر معنوى کسى که بصیرت در عمل ندارد به مقصد نمى رسد: ((العامل على غیر بصیرة کالسائر على غیر الطریق لایزیده ، کثرة السیر الا بعدا)). ⁽⁸⁷⁾
و راحله این سفر، بدن است و قواى آن ، و همچنانکه در سفر صورى ، اگر راحله ضعیف و معلول باشد، راه را طى نتواند کرد، همچنین در این سفر صحت بدن و قوت قوى نباشد، کارى نتوان ساخت . پس تحصیل معش از این جهت ضرورى است و آنچه از براى ضرورتست به قدر ضرورت یابد، پس طلب فضول در معاش ، مانع است از سلوک ، و دنیاى مذموم که تحذیر از آن فرموده اند، عبارت از آن فضول است که بر صاحبش و بال است ، و اما قدر ضرورى از آن ، داخل امور آخرتست و تحصلیش عبادت ، و همچنانه اگر کسى راحله را در سفر صورى در اثناى راه سر دهد، تا خود سر مى چرد، راه او طى نمى شود؛ همچنین در این سفر معنوى اگر بدن و قوى را بگذارند تا هر چه مشتهاى آنها است به فعل آورند و به آداب و سنن شرعیه مقید نگرداند و و لجام آنرا در دست نداشته باشد، راه حق طى نمى شود.
و رفیقان اى راه ، علماء و صلحاء، و عباد سالکانند، که یکدیگیر را ممد و معاونند، چه هر کسى بر عیب خود زود مطلع نشود، اما بر عیب دیگرى زود واقف مى شود، پس اگر چند کس با هم بسازنند، و یکدیگر را از عیوب و آفات با خبر سازند، زود راه برایشان طى مى شود و از دزد و حرامى دین ایمن مى گردند، چه ((الشیطان الى المنفرد اقرب منه الى الجماعة ، و یدالله على الجماعة )) ⁽⁸⁸⁾. اگر یکى از راه بیرون مى رود، دیگرى او را خبردار مى گرداند، و اگر تنها باشد تا واقف مى شود، هیهات است . و راهنمایى این راه پیغمبر است ، (صلى الله و علیه و آله و سلم ) و سائر ائمه معصومین (صلوات الله علیهم )، که راه نموده اند و سنن و آداب وضع کرده و از مصالح و مفاسد راه خبر داده اند و خود به این راه رفته اند، و امت را به تاسى و اقتفاى خود فرموده اند: ((لقد کان لکم فى رسول الله اسوة حسنه .⁽⁸⁹⁾ قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونى یحببکم الله )). ⁽⁹⁰⁾
و محصل آنچه ایشان مى کرده اند و امر به آن مى فرموده اند چنانکه از روایات معتبره به طریق اهل بیت ، علیهم السلام ، مستفاد مى شود از امورى که سالک را لابد است ، از آن ، و اخلال به آن به هیچ وجه جائز نیست ، بعد از تحصیل عقائد حقه بیست و پنج و چیز است :
قسمت دوم
نامه اى از عالم متبحر فیض کاشانى
و محصل آنچه ایشان (پیامبر و ائمه معصومین ) مى کرده اند و امر بآن مى فرموده اند چنا که از روایات معتبره بطریق اهل البیت (علیهم السلام ) مستفاد مى شود از امورى که سالک را لابد است از آن و اخلال بآن بهیچ وجه جایز نیست بعد از تحصیل عقاید حقه بیست و پنج چیز است .
اول . محافظت بر صلوات خمس ؛ اعنى گزاردن آن در اول وقت بجماعت و سنن و آداب ؛ پس اگر بى علتى و عذرى از اول وقت تاخیر کند، یا بجماعت حاضر نشود، یا سنتى از سنن یا ادبى از آداب آنرا فرو گذارد الا نادرا از سلوک راه بیرون رفته و با سایر عوام که در بیداى جهالت و ضلالت سر گردان مى چرند و از راه و مقصد بیخبرند و ایشان را هرگز ترقئى نیست مساوى است .
دوم : محافظت بر نماز جمعه و عیدین و آیات با اجتماع شرائط الا مع العذر المسقط⁽⁹¹⁾ که اگر سه جمعه متوالى ترک نمار کند بى علتى دل اوزنگ گیرد بحیثیتى که قابل اصلاح نباشد.
سوم : محافظت بر نماز معهوده رواتب یومیه ؛ که ترک آنرا معصیت شمرده اند الا چهار رکعت از نافله عصر و دو رکعت از نافله مغرب و وتیره که ترک آن بى عذرى نیز جایز است .
چهارم : محافظت بر صوم ماه رمضان و تکمیل آن چناچنه زبان را از لغو و غیبت و دورغ و دشنام و نحو آن و سایر اعضا را از نظم و خیانت و فطور را از حرام و شبهه بیشتر ضبط کند که در سایر ایام مى کرد.
پنجم : محافظت بر صوم سنت که سه روز معهود است از هر ماهى که معادل صوم دهر است چنانچه بى عذرى ترک نکند و اگر ترک کند قضا کند و یا بمدى از طعام تصدق نماید.
ششم : محافظت بر زکوة بر وجهى که تاخیر و توانى جایز ندارد مگر عذرى باشد مثل فقد مستحق یا انتظار افضل مستحقین و نحو آن .
هفتم : محافظت بر انفاق حق معلوم از مال ؛ اعنى مقرر سازد که هر روز یا هر هفته یا هر ماه بسائل یا محروم مى داده باشد بقدر مناسب مال چنانچه اخلال بآن نکند و اگر کسى را نیز بر آن مطلع نسازد بهتر است ((والذین فى اموالهم حق معلوم ؛ للسائل والمحروم )) ففى الحدیث انه غیر الزکوة )).
هشتم : محافظت بر حجة الاسلام چنانچه در سال وجوب بفعل آورد و بى عذرى تاخیر روا ندارد.
نهم : محافظت بر زیارت قبور مقدسه پیغمبر و ائمه معصومین (صلوات الله علیهم ) خصوصا امام حسین (علیه السلام ) چه در حدیث آمده که زیارت حسین (علیه السلام ) فرض است بر هر مومن که هر که ترک کند حقى از خدا و رسول ترک کرده باشد، و در حدیث دیگر وارد است که هر امامى را عهدیست بر گردن اولیاء و شیعه خود را از جمله تمامى وفاى بعهد؛ زیارت قبور ایشان است .
دهم : محافظت بر حقوق اخوان و قضاى حوائج ایشان چه تاکید بلیغه در آن شده بلکه بر اکثر فرائض مقدم داشته اند.
یازدهم : تدارک نمودن هر چه از مذکورات فوت شده باشد وقتى که متنبه شده باشد مهما امکن .
دوازدهم : اخلاق مذمومه مثل کبر و بخل و حسد و نحو آنرا از خو سلب کردن بریاضت و مضادت ، و اخلاق پسندیده مثل حسن خلق و سخا و صبر و غیر آن بر خود بستن تا ملکه شود.
سیزدهم : ترک منهیات جملة : و اگر بر سبیل ندرت معصیتى واقع شود زود باستغفار و توبه و انابت تدارک نماید تا محبوب حق باشد ((ان الله یحب التوابین و ان الله یحب کل مفتتن ثواب )).
چهاردهم : ترک شبهات که موجب وقوع در محرماتست ؛ و گفته اند: ((هر که ادبى را ترک کند از سنتى محروم مى شود؛ و هر که سنتى را ترک کند از فریضه اى محروم مى شود)).
پانزدهم : در مالا یعنى خوض نکردن که موجب قسوت خسران است و فى الحدیث ((من طلب مالا یعنیه فاته ما یعنیه )) و اگر از روى غفلت صادر شود، بعد از تنبه تدارک نماید باستغفار و انابت ان الذین اتقوا ادا مسهم طائف من الشیطان تذکروا فاذا هم مبصرون ، و اخوانهم یمدونهم فى الغى ثم لا یقصرون و تا ترک مجالست بطالین و مغتابین و آنهائى که سخنان پراکنده گویند و روز مى گذرانند نکند از مالا یعنى خلاص ‍ نشود چه هیچ مثل این نیست در ایجاب قسوت و غفلت و تضییع وقت .
شانزدهم : کم خوردن و کم خفتن و کم گفتن را شعار خود ساختن که دخل تما در تنویر قلب دارد.
هفدهم : هر روز قدرى از قرآن تلاوت کردن و اقلش پنجاه آیه است بتدبر و تامل و خضوع و اگر بعضى از آن در نماز واقع شود بهتر است .
هیجدهم : قدرى از اذکار و دعوات ورد خود ساختن در اوقات معینه خصوصا بعد از نمازهاى فریضه ؛ و اگر تواند که اکثر اوقات زبان را مشغول ذکر حق دارد و اگر چه جوارح در کارهاى دیگر مصروف باشد زهى سعادت ؛ از حضرت امام محمد باقر علیه السلام منقولست که زبان مبارک ایشان اکثر اوقات تر بوده است بکلمه طیبه لااله الا الله اگر چیزى مى خورده اند و اگر سخن مى گفته اند و اگر راه مى فته اند، الى غیر ذلک ؛ چه این ممد و معاونى قوى است مرسالک را، و اگر ذکر قلبى را نیز مقارن ذکر لسانى سازد باندک زمانى فتوح بسیار روى مى دهد؛ تا مى تواند سعى نماید که دم بدم متذکر حق مى بوده باشد تا غافل نشود که هیچ امرى باین نمى رسد در سلوک و این مددى است قوى در ترک مخالفت حق سبحانه و تعالى بمعاصى .
نوزدهم : صحبتن عالم و سوال از او و استفاده علوم دینیه بقدر حوصله خود تا مى تواند که علمى بر علم خود بیافزاید ((اکیس الناس من جمع علم الناس الى علمه )) صحبت اعلم از خود را فوزى عظیم شمرد، و اگر عالمى یابد که بعلم خود عمل کند متابعت او را لازم شمرد و از حکم او بیرون نرود و پیرى که صوفیه مى گویند عبارت از چنین کسى است ، و مراد از علم ، علم آخرت است نه علم دنیا، و اگر چنین کسى نیابد و اعلم از خود نیز نیابد با کتاب صحبت دارد و با مردم نیکو سیرت که از ایشان کسب اخلاق حمیده کند، و هر صحبتى که او ار خوشوقت و متذکر حق و نشاه آخرت مى سازد از دست ندهد.
بیستم : با مردم بحسن خلق و مباسطت معاشرت کردن تا بر کسى گران نباشد و افعال ایشان را محملى نیکو اندیشیدن و گمان بد به کسى نداشتن .
بیستم و یکم : صدق در اقوال و افعال را شعار خود ساختن .
بیست و دوم : توکل بر حق سبحانه و تعالى کردن در همه امور؛ و نظر بر اسباب نداشتن ، و در تحصیل رزق اجمال کردن و بسیار بجد نگرفتن در آن ، و فکرهاى دور بجهت آن نکردن ؛ تا مى توان بکم قناعت کردن و ترک فضول نمودن .
بیست و سوم : بر جفاى اهل متعلقان صبر کردن ، و زود از جا در نیامدن و بدخوئى نکردن ، که هر چند جفا بیشتر مى کشد و تلقى بلا بیشتر مى کند زودتر بمطلب مى رسد.
بیست و چهارم : امر بمعروف و نهى از منکر بقدر وسع و طاقت کردن و دیگران را نیز بر خیر داشتن و غمخوارى نمودن و با خود در سلوک شریک ساختن اگر قوت نفسى داشته باشد؛ والا اجتناب از صحبت ایشان نمودن با مدارا و تقیه ؛ تا موجب وحشت نباشد.
بیست و پنجم : اوقات خود را ضبط کردن و در هر وقتى از شبانه روزى وردى قرار دادن که بآن مشغول مى شده باشد تا اوقاتش ضایع نشود ((چه هر وقتى تابع موقوت له است )) و این عمده است در سلوک .
اینست آنچه از ائمه معصومین (صلوات الله علیهم ) بما رسیده که خود مى کرده اند و دیگرانرا مى فرموده اند.
اما چله داشتن و حیوانى نحوردن و ذکر چهار ضرب کردن و غیر آن که از صوفیه منقولست از ایشان (ع ) وارد نشده و ظاهرا بعضى از مشایخ امثال اینها را بجهت نفوس بعضى مناسب مى دیده اند در سهولت سلوک بنا بر آن امر بآن مى فرموده اند و ماخذ چله شاید حدیث من اخلص لله اربعین صاحبا ینابیع الحکمة من قلبه على لسانه باشد، و ماخذ ترک حیوانى ((لا تجعلوا بطونکم مقابر الحیوانات )) و نحو آن ؛ و شکى در این نیست که گوشت کم خوردن و در خلوت نشستن و بفراغ بال و توجه تام مشغول ذکر بودن دخلى تمام در تنویر قلب دارد و لیکن بشرط آنکه مانع جمعه و جماعت نباشد.
و از جمله امورى که عمده است در سلوک جریت است اعنى آزاد بودن از شوائب طبیعت و وساوس عادت و نوامیس عامه ؛ چه سالک را هیچ سدى عظیم تر از این سه امر نیست و بعضى از حکماء اینها را روساى شیاطین نامیده اند و هر قبیحى که از هر کسى سر مى زند چون نیکو مى نگرى بیکى از این سه منتهى مى شود.
و اما شوائب طبیعت مثل شهوت و غضب و توابع آن را از حب مال و جاه و غیر آن ((تلک الدار الاخرة نجعلها للدین لا یریدون علوا فى الارض ‍ ولا فسادا)).
و اما وساوس عادت مانند تسویلات نفس اماره و تزیینات او و اعمال غیر صالحه بسبب خیالات فاسده و اوهام کاذبه و لوازم آن از اخلاق رذیله و ملکات ذمیمه ((قل هل ننبئکم بالاخسرین اعمالا، الدین سعیهم فى الحیواة الدنیا و هم یحسبون انهم یحسبون صنعا)).
اما نوامیس عامه مانند متابعت غولان آدمى پیکر و تقلید جاهلان عالم آسا و اجابت استغوا و استهواى شیاطین جن و انس و مغرور شدن بخدع و تلبیسات ایشان ((ربنا رانا الدین اضلانا من الجن والانس نجعلهما تحت اقدامنا لیکونا من الاسفلین )).
اما بعضى رسوم و اوضاع و در مانند لباس و معاشرت با ناس که در عرف زمان مقرر شده باشد متابعت جمهور در آن باید کرد بحسب ظاهر تا در پوستین این کس نیفتند، چه امتیاز باعث وحشت و غیبت مى شود، مگر آنکه متابعت ایشان در آن مخالفت با امر مهم دینى که ترکش ضرر بسلوک داشته باشد که در آن هنگام متابعت لازم نیست مگر از باب تقیه ، و امثال این امور را براى بصیر زمان منوط باید داشت و هر که این بیست و پنج چیز مذکور را بر خود لازم گرداند و بجد مى کرده باشد از روى اخلاص اعنى ((ابتغاء لوجه الله لالغرض دنیوى عاجل )) روز بروز حالش در ترقى باشد؛ حسناتش متزاید و سیئاتش مغفور و درجاتش مرفوع ، پس اگر از اهل علم باشد اعنى مسائل علمیه الهیه از احوال مبداء و معاد و معرفت نفس و امثال آنها بر گوشش خورده و دانستن آن را کما هو مقصد اقصى داند و کمال اهتمام بمعرفت آن دارد و از اهل آن هست که بفهمد روز بروز معرفتش متزاید مى گردد بالهام حق بقدر کسب استعدادى که از عبادت و صحبت علماء و سخنان ایشان او را حاصل مى شود، والا صفاى باطنى و دعاى متسجابى و نحو آن از کمالات در خور سعى و توجه خود مى یابد و بر هر تقدیر او را قربى بحق سبحانه حاصل مى شود و محبت و نورى ؛ و محبت کامل و نور وافر ثمره و معرفت است ، و معرفت گاه بحدى مى رسد که اکثر امور آخرت او را مشاهده مى شود و در این نشاه ، چنانکه از حارثة بن نعمان منقول است و حدیث او در کافى مذکور است ، و محبت هر گاه که اشتداد یافت و بحد عشق رسید و بذکر حق ، مستهتر گشت تعبیر از ن بلقاء، و وصول ، و فناء فى الله و بقاء بالله ، و نحو آن مى کنند.
و اینست غایت و غرض از ایجاد خلق چنانکه در حدیث قدسى وارد است ((کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لکى اعرف ، و فى التنزیل و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون قیل : اى لیعرفون و انما عبر عن المعرفة بالعبادة لانها لا تنفک عنها و انما عبر عن اللازم بالملزوم ، لئلایتوهم ان المقصود ایه معرفة کانت بل المعرفه الخاصه التى لا تحصل الا من جهة العبادة )) چه معرفت را انواع متعدده و طرق متکثره است و هر معرفتى موجب قرب و وصول نمى شود چه اکثر عامه را نیز معرفتى از راه تقلید حاصل است و متکلمین را نیز معرفى از راه دلائل جدلیه که مقدمات آن از مسلمات و مقبولات و مظنونات ترکیب یافته هست و فلاسفه را نیز معرفتى از راه براهین عقلیه که مقدمات آن از یقینیات مرکب شده هست و هیچ یک از اینها موجب وصول و محبت نمى گردد پس هر که معرفت از راه عبادت او را حاصل شده او ثمره شجره آفرینش است و مقصود از ایجاد عالم و دیگران همه بطفیل او موجود شده اند و از براى خدمت او؛
طفیل هستى عشقند آدمى و پرى ارادتى بنما تا سعادتى ببرى
و لهذا در حدیث قدسى وارد است ((خطابا للنبى صلى الله و علیه و آله وسلم که لولاک لما خلقت الافلاک )).
پس هر که همتى عالى دارد و در خود جوهرى مى یابد باید که بکوشد تا از راه عبودیت و تقوى و طهارت خود را باین مرتبه نزدیک سازد.
گرچه وصالش نه بکوشش دهند      آنقدر اى دل که توانى بکوش
هاتفى از گوشه میخانه دوش      گفت ببخشید گنه مى بنوش
اگر بمقصد رسیدى زهى سعادت      و اگر در این راه مردى زهى شهادت
اگر در راه او مردى شهیدى      و گر بردى سبق زین العبیدى
و من یخرج من بیته مهاجرا الى الله و رسوله ثم یدرکه الموت فقد وقع اجره على
در غرور این هوس گر جان دهم      به که دل در خانه و دکان دهم
و التوفیق من الله العزیز الحکیم والحمدلله رب العالمین و الصلوة على محمد وآله اجمعین .

دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت یکم

زنده باد حضرت دوست و مرده باد هر چه غیر اوست .
اى هدهد صبا به سبا مى فرستمت بنگر که از کجابه کجا مى فرستمت
در راه عشق مرحله قرب و بعد نیست مى بینمت عیان و دعا مى فرستمت
هر صبح و شام قافله اى از دعاى خیر در صحبت شمال و سبا مى فرستمت
اى غایب از نظر که شدى همنشین دل مى گویمت دعا و ثنا مى فرستمت
فداى حقیقت که شوم که از او خبر ندارى . دستورالعمل آن است که از خود و خودرایى دست بردارى ، جان من به لب آمد از گفتن این که راه نجات و خلاص در استغراق ذکر الهى و تفکر در معرفت نفس و خودشناسى است و ذکر و فکر، خود راهنماى تو خواهد شد.
((یا من اسمه دواء و ذکره شفاء)) : (اى که نام او دواى دردها و یا او شفابخش نمى بینى و داروى تو هم نزد خود توست فهم نمى کنى )
تو خود حجاب خودى حافظ از میان برخیز. جناب عالى در همه چیز اهتمام دارید، مگر در همین یک کلمه ، پس حالا که چنین است :
تو و تسبیح و مصلى و ره زهد و ورع من و میخانه و ناقوس وره دیرو کنشت
بارى جناب حاج میرزا... سلمه الله ، انشاء الله از آب و گل بیرون آمده است و رشته معرفت نفس به دست آورده و آقا میرزا... هم ماشاءالله خوب مشغول است بحسب ظاهر، امید پیش آمد، بزودى انشاء الله در او هست .
بارى نوشته بودى در تضرع و ابتهال هم چیزى بنویس تا این که نوشتجات ناقص نماند. نمى دانم بر این حرف خنده کنم یا گریه ، ایکاش بر دل مبارکت زده مى شد و نوشته مى شد و الا بر کاغذ خیلى زده اند و نوشته اند.
فدایت این مساله و باقى مسائل راه آخرت آموختنى نیست ، بلکه نوشیدنى است . تضرع و ابتهال نخواهد بود. ((فهم والنار کمن راوها و هم فیها معذبون )).⁽¹⁶⁸⁾ طرفه این که با این همه بى التفاتى تعجبم که از کجا یک مطلب را خوب فهمیده اى و آن این است که جهالت این حقیر را خوب فهمیده و به رشوه ناقص نماندن نوشتجات ، دل مرا شاد فرموده اى . با وجود این ، باز مى گوئى کشف و شهودى برایم نشده و علمى بحقایق اشیاء نیافته ام . در این خیال بوده باشید!
و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت دوم

طالب حضرت حق جل و علا را شایسته آنست که چون عزم برخوابیدن نماید، محاسبه اعمال و افعال و حرکات و سکنات صادره از خود را از بیدار شدن شب سابق ، تا آن زمان تمام و کمال نموده ، و از معاصى و اعمال ناشایسته واقعه از خود پشیمان شده ، و توبه حقیقى نموده ، و عزم بر آنکه ان شاء الله در ما بعد بنماید، و متذکر شود که ((النوم اخ الموت )) ⁽¹⁶⁹⁾(خواب برادر مرگ است ) و ((الله یتوفى الانفس حین موتها و التى لم تمت فى منامها)) ⁽¹⁷⁰⁾(خداوند جانها را به هنگام مرگ مى گیرد، جان زندگان را نیز بهنگام خواب مى گیرد...)
تجدید عهد به ایمان و شهادتین و عقاید حقه نموده با طهارت رو به قبله ((کما یجعل المیت فى قبره )) (بدان سانى که میت را در قبر مى نهند.) به نام خدا استراحت نموده و به مقتضاى آیه شریفه در مقام تسلیم روح خود به حضرت دوست جل و علا بر آمده ، بگوید:
این جان عاریت که به حافظ سپرده دوست روزى رخش ببینم و تسلیم وى کنم
مشغول به توجه به حضرت حق جل و علا و تسلیم خود به او شده تا او را خواب بر باید و ملتفت آن باشد، که چون خواب رود به شراشر وجودش ، از روح و بدن ، در قبه قدرت حضرت حق جل و علا خواهد بود به حدى که حتى از خود غافل و بى شعور مى شود و اگر اعاده روح به بدن نفرماید، موت حقیقى خواهد بود. چنانکه در آیه شریفه مى فرماید:
((... فیمسک التى قضى علیها الموت و یرسل الاخرى الى اجل مسمى ))
آنرا که اجل او فرارسیده است نگه مى دارد، و روح آن را که باید زنده بماند، تا وقت معین به دنیا مى فرستد)
چه بسیار کسانى که خوابیدند و بیدار نشده تا روز قیامت سربرنداشتند. پس ‍ امید برگشتن به دنیا، دوباره نداشته باشد مگر به تفضل جدیدى از حضرت حق جل و علا به برگردانیدن روح او را به بدن به لسان حال وقال : ((رب ارجعون لعلى اعمل صالحا فیما ترکت )) ⁽¹⁷¹⁾ (پروردگارا! باز گردانم شاید در این فرصت باقى مانده کار شایسته اى کنم ). بگوید.
لهذا، چون از خواب برخیزد، اولا: متذکر نعمت اعاده روح که بمنزله حیات تازه ایست از از حضرت حق جل و علا شده حمد و شکر الهى بر این نعمت چنانکه فرموده سجده شکرى بر این نعمت ، چنانکه حضرت پیغمبر صلى الله علیه و آله و سلم فرمود، ادا نموده ، ملتفت آن شود که چندین هزارها، این خواهش را از او در خواست نموده و بغیر از ((کلا انها کلمه هوقائلها...)) (انه چنین است این فقط حرف است ) جوابى نشنیده اند، کمال مرحمت از حضرت حق جل و علا درباره او شده که خواهش او را اجابت فرموده ، و او را دوباره به دنیا ارجاع فرموده ، این حیات تازه را غنیمت شمرده و کمال همت بر آن گماره که ان شاء الله تعالى تجارت رابحه نموده که براى دفعه دیگر که به این سفر رود، او را مدد حیات ابدى بوده باشد.
پوشیده نباد بر طالب حضرت حق جل و علا که علاوه بر اینکه سایر اشیاء و موجوادت ، غیر از حضرت حق جل و علا در معرض فنا وزوال است و لهذا شایسته مطلوبیت ندارد، ممکن بما هو ممکن را هیچ موجودى نافع و مفید نیست جز حضرت حق جل و علا ؛ چه هر آنچه فرض کنى غیر او، چون ممکن است ، محتاج است من جمیع الجهات به حضرت او جل و علا و در قبضه قدرت اوست جل و علا و لهذا هیچ موجودى غیر از او نه در زمین و نه در آسمان و نه در دنیا و نه در آخرت ، شایسته مطلوبیت براى شخص عاقل و دانا ندارد جز حضرت او جل و علا و اگر فرض شود که شخص عاقل ، چیزى غیر از او طلب نماید، پس بالضرورة و الیقین مطلوب بالذات نخواهد بود، بلکه مطلوب بالغیر خواهد بود مانند مطلوبیت دین و ایمان و آخرت و محبت و معرفت او جل و علا و دوست او چون پیغمبر صلى الله علیه و آله و سلم و ائمه هدى علیهم السلام و رضا و تسلیم و سایر اخلاق محموده و ملکات پسندیده ، که محبوبیت و مطلوبیت و مفید بودن آنها به اعتبار اضافه به حضرت اوست جل و علا نه بالذات و فى نفسه .
لهذا، شایسته براى عاقل چنان است که صرف نظر و همت طلب از جمیع اشیاء غیر از او نموده و به مقتضاى ((قل الله ثم ذرهم )) ، همت طلب را، منحصر در او نموده و او را بذاته و بنفسه قرار داده ، بگوید:
ما از تو نداریم بغیر از تو تمنا حلوا به کسى ده که محبت نچشیده
دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را
پس غنیمتى را در این حیات تازه جز از طلب جل و علا منظور نداشته باشد و در تمام آنات و لحظات و حرکات و سکنات نظر به او جل و علا داشته و او را حاضر و ناظر در جمیع اوقات بداند، تا وقت خوابیدن در شب آینده و هکذا و از این بیان معلوم شد که قبیح ترین قبائح براى چنین کسى ، صرف همت نمودن است به ((مشتهیات )) و ((مستلذات )) و امور معاش خود مانند بطن و فرج و غیر ذالک . و لذا شایسته است با المره غفلت از امور مزبوره و به هیچ وجه التفات به امورات مذکوره ننماید و اگر من باب ضعف نفس ، قهرا التفات به امورات مزبوره بشود، چون نه از او نه از غیر او جز از حضرت حق جل و علا کارى برنمى آید، پس امورات خود را تسلیم و تفویض به حضرت او جل و علا بنماید.
به جد و جهد چوکارى نمى رود از پیش به کردگار رها کرده به مصالح خویش
بربنده بندگیست و روزى و سایر مصالح او بر عهده آقاى اوست و اقبح قبایح دست برداشتن از بندگى و اهتمام او در امور خویش ‍ مى باشد.⁽¹⁷²⁾
پس لازم و واجب بر طالب حق کمال اهتمام است در اطاعت و بندگى و رفتن به حضور و دربار او جل و علا به کمال شوق و تضرع و تذلل و ابتهال و چون توجه به حضرت او به قلب است . و حضور و ظهور و جلوه گاه او جل و علا قلب است ، بلکه در تمام موجودات مظهرى و مجلائى اتم واکمل از قلب مومن براى او جل و علا نیست که :
((لا یسعنى ارضى و لاسمائى بل یسعنى قلب عبدى المومن ))
(زمین و آسمان قدرت پذیرش مرا ندارند، ولى قلب بنده با ایمان گنجایش ‍ پذیرش مرا دارد).
آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعه فال به نام من دیوانه زدند
((انا عرضنا الامانة على السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها و حملها الانسان ...)) ⁽¹⁷³⁾
(ما امانت (ولایت ) را بر آسمانها و زمین عرضه کردیم توان پذیرش ‍ نداشتند، انسان این امانت را پذیرفت )
کمال اهتمام طالب بعد از توجه به حضرت حق جل و علا که تعبیر از آن به ذکر میشود، معرفت قلب و نفس است که تعبیر مى شود، به تفکر در نفس ‍ که :
((من عرف نفسه فقد عرف ربه )) ⁽¹⁷⁴⁾ (هر که خو را شناخت رب خود را شناخته است ).
((و فى انفسکم افلا تبصرون و آیاتنا فى الافاق وفى النفسهم حتى یتبین لهم انه الحق )) ⁽¹⁷⁵⁾ (ما نشانه هاى خو را در هر سوئى از جهان و در جان هاى ایشان مى نمائیم تا حق بر آنها روشن گردد)
لهذا، طالب حق را به غیر از دل و دلبر، کارى نیست . بلى من باب المقدمه بر او لازم است تطهیر و تنظیف قلب از ((ارجاس )) و ((انجاس ))، که مقصود اخلاق رذیله بوده باشد، بلکه از ما سوى حق جل و علا که تعبیر از آن مى شود به تخلیه و آرایش قلب و صیقل دادن آنست به اطاعات و عبارات و صفات حسنه و اخلاق کریمه تا قابلیت ظهور و حضرت حق جل و علا را بیاید که تعبیر از آن مى شود ((تجلیه )) و ((تحلیه ))
((انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا))⁽¹⁷⁶⁾
((اراده خدا بر این قرار گرفت که پلیدى را از شما اهل بیت بدور دارد و شما را پاک گرداند (تا الگوى انسانها باشید)))
فدایت ! اگر عمل کنى ، همین قدر بس است ، و اگر عاملى نباشد، درد و غصه در دل باشد، بهتر از آنست که ((عبث )) اظهار کند، و کسى گوش به درد دل او نکند. امید چنانست که در خلولت با حبیب ، این روسیاه در گاه اله را فراموش نکرده و اظهار شوق مندى این روسیاه را به دربار منیع او جل و علا بنماید.

دستورالعملها

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت یکم

چون بناى ایمان و ایقان بر ریاضت و مجاهدت است کما قال الله تعالى :
((و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین )) ⁽¹¹²⁾
و شکى نیست در آن که مراد از این مجاهده ، مجاهده کبیره است که سبب هدایت طریق الهى است . و این آیه ، با این اختصار متضمن معانى بسیار است .⁽¹¹³⁾
اولا، مجاهده و آن شمشیر زدن است نفس را که ((اءعدى عدو))⁽¹¹⁴⁾
است که الفت نموده است به مشتهیات جسمانى و جامع همه شهوات و غضب است ، چنانکه حق سبحانه و تعالى فرموده است :
((و اما من خاف مقام ربه و نهى النفس عن الهوى ...))⁽¹¹⁵⁾
و چنانکه شهوت از هواست غضب نیز از هواست . اگر آدمى خواهد که با شهوات نفسانى مجاهده کند، مشقت او بسیار است و همیشه مغلوب است . (براى غالب شدن )، ناچار است که به گرسنگى سد مراد کند تا بعضى از قواى او ضعیف شود. و آسان شود مجاهده . و جوع نیز، آدمى را از قوت عبادات و اذکار مى اندازد، پس ناچار است از آن که مرتبه به مرتبه ، کم کند خوردن را تا قوه جسم کم شود و آرزوهایش تخفیف یافته مجاهده آسان شود.
و دیگر الفت معاشرت است ، که همیشه نشسته است که او را رفقا مخالفت مى کند از این مجاهده و اگر (مخالفت ) نکند همین معاشرت مانع است . و دیگر الفت با کلام است و رفع آن صمت است از او. و رفع آن با الفت به ذکر و فکر است .
و دیگر الفت با خواب است و جوع (گرسنگى ) آن را کم مى کند.
و جامع همه آن است که هر چه نفس خواهد مخالفت کند در ابتدا، و مشغول شود به ذکر الهى . و غرض در همه اینها، مى باید قرب باشد، چنانچه لفظ ((فینا)) دلالت بر آن مى کند. یعنى مجاهده مى کنند با نفس و شیطان از جهت ما قرب فى الله و قرب فى الله بعد از قرب لله است ؛ زیرا که مراد از ((قرب لله ))، رضاى الهى است و در ((قرب فى الله ))، رضاست در ضمن ارتباط و سیر الى الله . و از لفظ ((جاهدوا)) استفاده مى شود، مطلق قربى و از ((فینا)) این نوع از قرب که (باید) از همه مجاهدات ، خواه در ترک منهیات باشد و خواهد فعل ماءمورات بکند، در همه اینها، منظورش ‍ ربط باشد به ذات و صفات و تخلق به اخلاق الله .
و آن قرب (فى الله ) در ضمن اکل و شرب و جماع حاصل نمى شود و به خلاف قرب لله که جمع مى شود.
و تصحیح نیت ، که از اعظم مجاهدات است . و راهش این است که : این مطلب (را) منظور دارد که هر چند مطلب عظیم تر است ، کمال بیشتر است و کمال بنده اتصاف است به صفات بارى تعالى تا به مرتبه اى (به حسب اخبار صحیحه ) برسد به آن که گفته اش گفته خدا باشد و شنیدنش شنیدن خدا باشد: ((بى یسمع و بى ینطق و بى یبصر و بى یمشى )) ⁽¹¹⁶⁾ و این مرتبه را تصور صحیح نمى توان کرد در ابتدا. بله ، مجمل مى توان تصور کردن که چنان شود که کارهاى او خالص شود در ابتدا، به آن که اگر خواهد نمازى خالص ، نمى تواند کرد و هر چند مى کوشد چون تاءمل مى کند، یا ریاست : یا از جهت خلاصى از جهنم ، یا رسیدن به نعمتهاى بهشت است . و در همه موارد نفس مطلوب است (در حالى که ) او ماءمور است که عبادت خالص به جاى آورد. و هر عملى که مى کند همه ضایع و او را اصلا به جناب اقدس الهى راهى نمى رسد. و (با صبر بر مجاهده ) در آخر چنین مى شود که همه افعال او ثوابش بلند و آنا فآنا ذوق و شوق و محبتش در تزاید بیند و کمال بندگى را مشاهده نماید که همه کارهاى (او) خالص شود. ((من کان لله کان الله له )) شود که هر چیز در خاطرش خطور کند چنان شود و همه کمالات او راحاصل گردد، تا به معنى کمالاتى که فوق همه کمالات است . و از مرتبه ((ان هم الا کاالانعام بل هم اضل ...)) ⁽¹¹⁷⁾. خلاصى یافته ، به درجه اى رسد که بهتر از ملائکه مقربین باشد. چنانچه احادیث صحیحه بر آن دلالت مى کند و علومش ، حقیقتا، ((لدنیه )) شود و از مرتبه اسفل السافلین طبیعت ، خلاص شده ، بهتر از مقربانى شود که چندین هزار سال بندگى کرده اند که اصلا غبار عصیان بر دامن عصمت ایشان ننشسته باشد و به مرتبه ((علماء امتى کانبیاء بنى اسرائیل )) ⁽¹¹⁸⁾ رسد، هر چند هیچ نخوانده باشد و آنچه علماء در هفتصد سال ریاضت کسب کرده باشند، او را در آنى ، حاصل شود. به دلیل : ((لنهدینهم سبلنا)) که قسم است به ذات اقدس خود که معنى آن این است که : ((والله البته او را هدایت کنیم به راههاى قرب خود)) که در هر ساعتى کشف حجابى شود و راهى به دست او دهند که اگر خواهى از این راهها نزد ما آ. (بیا) و بعد از آن قسم ، قسمى دیگر مى فرماید که : والله که حق سبحانه و تعالى با محسنان است . در این تتمه اشاره است به مقصودى که اعظم مقاصد انسانى است و راه مجاهده عظیمه غیر متناهى است که حق سبحانه تعالى با اوست و او را به قرب خود فائز مى گرداند. چون پرسیدند از حضرت سیدالانبیاء، صلى الله علیه و آله ، که احسان کدام است ؟ حضرت فرمودند که :
((احسان آن است که عبادت کنى خداوند خود را چنانکه او را در حال عبادت ببینى ))⁽¹¹⁹⁾
چنانکه از حضرت سیدالاوصیاء، علیهم السلام ، پرسیدند که : آیا خداوند خود را بینى ؟ حضرت فرمودند که :
((هرگز چنین نبوده ام و نخواهد بود که خداوند ندیده را عبادت کنم ))⁽¹²⁰⁾
و بعد از آن ، سیدانبیاء، صلى الله علیه و آله ، فرمودند که :
((اگر به این مرتبه نرسیده باشى که خداوند خود را بینى ، به این مرتبه مى رسى .))
اول مرتبه (آن است ) که : خود را منظور (در منظر) او بینى و این مرتبه چنان است که بنده به این مرتبه مى رسد، محال است که مخالفت الهى کند و هم چنانکه اشاره به مطلوب است ، اشاره به این راه نیز هست که عبادت او را به قرب عظیم مى رساند که رتبه ((لى مع الله )) که حضرت سیدالمرسلین فرموده اند که :
((مرا با خداوند خود وقتى است که در آن راه ندارد ملک مقربى و نه نبى مرسلى ))⁽¹²¹⁾
و اشعار مى دارد به آن که اگر چنین عبادت بکنى ، نیکى به خود کرده جناب اقدس الهى از آن ارفع است که از این عبادات نفعى به او عاید گردد.
پس ، از این آیه کریمه ظاهر شد اصول خمسه ریاضت که آن : صمت و جوع و سهر و عزلت و ذکر به دوام با رعایت مراقبه که همواره حق سبحانه و تعالى را بر خود مطلع داند و جلالت و عظمت او را مشاهده نماید که با این عظمت و جلال حاضر و ناظر است و بر ضمایر اسرار مطلع است .
پس مشغول اربعینیات شود⁽¹²²⁾ چنانکه وارد شده است :
((هر که چهل روز خالص ، از جهت حق سبحانه باشد، حق تعالى چشمه هاى حکمت را از دل او بر زبان او جارى مى گرداند.))⁽¹²³⁾
پس مى باید عزلت و انفطاع تام داشته باشد از خلائق . مطلقا، با مردم الفت نداشته باشد و شب و روز مشغول ذکر باشد. در نماز، همیشه ، با حضور قلب و همیشه رعایت دل کند که در خاطرش چیزى درنیاید و اگر درآید، به تضرع و ابتهال دفع آن را از خداوند خود طلب نماید و باز مشغول شود و گاهى مشغول دعاها باشد مثل دعاهاى ((پانزده مناجات ))⁽¹²⁴⁾ و گاهى مشغول ذکر ((یا الله )) شود. و مى باید که ملاحظه نماید که بداند حق سبحانه و تعالى ، همه جا حاضر است ، نه آن که جسمى تصور کند خداوند خود را، خواه جسم لطیف و خواه جسم کثیف و بزرگش بداند، نه به بزرگى جسمانى و نه غایبش داند به غیبت جسمانى که اعظم حجب اعتقادات فاسده است . و از لوازم بشریت است که آدمى ، خداوند خود را داند چنانکه روح ، نه در بدن است و نه خارج از بدن ، نه بزرگ است نه کوچک و نه سیاه است و نه سفید، چنانکه علومى که آدمى حاصل مى کند با آن که در قوه حافظه جا دارد و تصور نمى تواند کرد که حافظه در کجاست ، هر چند که حکما از جهت قوى و حواس باطنه مقرر ساخته اند که حس مشترک در مقدم دماغ جا دارد و بعد از آن ، متخیله .
اما (این گفته ها) خیالى است ، برهانى تمام ندارد. و بنابراین است که یکجا راه اینها را بسته به قوله تعالى : ((و ما اءوتیتم من العلم الا قیلیلا)) ⁽¹²⁵⁾ بلکه حواس ظاهر را تصور نمى توان کرد که در قوه باصره صد هزاران چیز درآید، نه بزرگ شود و نه کوچک و قوه تکلم ، وقتى که ینابیع حکمت از او جوشان شود، چه ربط است ، دل را به آن و دل از کجا (این حکمتها را) مى یابد.
سپس مى باید ذات مقدس خداوند خود را حاضر داند، نه از قبیل جسمانیات و نه روحیانیات . چون هر چند اقوى است ، رفیع تر است و با این همه تنزیه ، که حق سبحانه و تعالى دارد، نهایت قرب به بندگان دارد و ((اقرب من حبل الورید)) ⁽¹²⁶⁾ است و مدبر و مربى است انواع مکنونات را.
با این نحو ذکر کردن ، خداوند خود را حاضر دانستن و در هر ذکرى او را یاد کردن و دل را متوجه او ساختن و ذکر را از دل کردن ، به اندک زمانى ترقیات عظیم حاصل مى شود و این فقیر تجربه مکرر کرده ام . فتح ابواب در ده روز شده است . و در حین اربعین ، تمام چیزها ظاهر شده است که وصف نمى توان کردن ، لیکن شیاطین جن و انس ، ممانعتهاى عظیمه مى کنند. چون (هر) چند راه نزدیکتر است ممانعت ایشان عظیم تر است و لهذا شیاطین در مباحثات متعارفه هرگز ممانعت نمى کنند، بلکه معاونت مى نمایند و هر که متوجه این راه شد، (به ) هزار وجه ، مى گویند این خوب نیست و تحصیل علم واجب است و اوقات ضایع مى شود، چنانکه اگر خواهد تصدقى از جهت خدا کند، هزار وجه از ممانعت دارند، و اگر چیزى در باطل صرف نماید، هزار وجه در تحسین او مى گویند و مجاهده همین معنى دارد که بر نفس دشوار است و بر شیاطین دشوارتر. پس مى باید مبتدى هر چند ایشان معارضه نمایند، او نیز، به جناب اقدس ‍ متوجه شده ایشان را به سهام ((لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظیم )) ⁽¹²⁷⁾ از خود دور گرداند، تا به رتبه محبت فائز گردد و دیگر معاوضه کم شود و در اوقات صلوات (نمازها) مى باید که سعى نماید که همه با حضور قلب باشد و معانى آیات و اذکار و دعوات را بفهمد و دل را با خداوند تعالى داشته باشد که مطلب عظیم ، از این مجاهدات ، آن است که نمازهاى او، همه ، با حضور قلب باشد و لمحه اى که شیاطین خاطر را به جاى دیگر برند، باز تدارک کند و خود را متوجه سازد و توجه به جناب اقدس نماید تا به مرتبه محبت رسد و بعد از آن ، مشقت نماز بالکلیه برطرف مى شود. چنانکه سیدانبیاء، فرمود:
((ارحنا یا بلال )) ⁽¹²⁸⁾ و ((قره عینى فى الصلاة )) ⁽¹²⁹⁾
عملا، تا کسى به مرتبه محبت فائز نشود، نه اسلام دارد نه ایمان و نه نمازش ‍ مقبول است و نه سایر عبادات و نه تصور کنى که کتب حکمت خواندن ، منافات ندارد با یاد خدا، بلکه از حجب ظلمانیه است که ضد صریح این راه است و همچنین کتب کلامیه و معارضات و مجادلات . لهذا، مبالغات عظیمه در نهى از همه ، وارد شده است و از دلایل ، زیاد نمى شود، بلکه اغلب آن است که ایمان فطرى ، که حق تعالى به او عطا فرموده است ، زایل مى شود و یک شبهه تاءثیرش در نفس بیشتر از هزار برهان است و نهایتا ایمان و ایقان به ریاضت مى شود و به قانون شریعت مقدسه و به نصوص ‍ قرآنیه و حدیثیه . پس اگر معارضات نفس و شیطان به کثرت دعوات و تضرعات کم نشود، استعانت جوید به توجهات مقربان که دراین راه هستند و غالب آن است که مخفى مى باشند، همان بهتر که وقت معارضه متوسل به جناب اقدس خداوند شود و تضرع و زارى کند تا حق ، سبحانه و تعالى ، حمایت فرماید. و این ضعیف ، مکرر به خدمت جمعى رسیده ام که تقرب از جبین آنها، ظاهر بوده و استمداد و استعانت از ایشان جسته ام ولیکن ، اطلاع ایشان از احوال ، سبب بعد شده است و آن جماعت ، الیوم ، مفقودند به حسب ظاهر و اگر چه این جماعت سبب وجود سموات و ارض اند، اما به موجب : ((اولیائى تحت قبائى لایعرفونهم غیرى )) مستورند. و تا کسى مثل ایشان نشود، ادراک نمى تواند کرد و شناخت .⁽¹³⁰⁾
والحمدلله رب العالمین و الصلواة على اشرف الواصلین و المحسنین و العارفین محمد و آله و عترته الانجبین و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته .

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت دوم

اما بعد، بدان ! اى برادر عزیز، که راه به سوى قرب حق تعالى ، جل شانه ، منحصر است به دو چیز: تخلیه و تحلیه . ⁽¹³¹⁾
تخلیه و تحلیه ؛ یعنى خالى کردن نفس ناطقه (که قلبش مى گویند و روحش ‍ مى نامند. اختلاف اسما، به علت اختلاف مسمیات است از راه حیثیات ، چنانکه ، به تفصیل در کتب اهلش مسطور است .) از آنچه او را مانع و حائل شود. و باز دارد از توجه به خدا. (تحلیه ) مزین و محلى نمودن او، به آنچه سبب توجه و تقرب به حضرت حق مى شود. پس هرگاه ، نفس موید حق ، در خود میل و رغبتى به سوى حق تعالى دید، اول چیزى که بر او واجب است : مراعات و تحصیل تخلیه است . مقدم بر همه اسباب و مبادى آن ، توبه است از آنچه سابق بر آن بوده است . از ملامت مردم باک نداشته باشد⁽¹³²⁾.مراقبت نفس داشته باشد. یک چشم (برهم ) زدن از او، غافل نشود. ⁽¹³³⁾
سعى و کوشش نماید که از او معصیتى سر نزند و هرگاه ، از روى غفلت و سهو از او معصیتى سر بزند، همان ساعت به توبه و انابه ⁽¹³⁴⁾ تدارک نماید. به شرط آن که ، اولا شریعت مصطفوى و طریقت مرتضوى را تحصیل کرده باشد؛ یعنى عالم شود به امر ونهى شارع که آن دو چیز است :
اول : عالم به مسائلى که تعلق به افعال و جوارح دارد.
دوم : عالم به آنچه به دل تعلق دارد: از اوصاف جملیه و اخلاق رذیله . علم اول ، یا به تقلید است ویا به اجتهاد. این را اهل تحقیق ، ((علم شریعت )) مى نامند. علم دوم را ((علم به طریقت )) مى گویند. از ترتیب این دو مقدمه : (صغرى و کبرى ) نتیجه اى حاصل مى شود که آن را ((حقیقت )) مى خوانند یعنى ، معرفت کامل ، حسب قابلیت و استعداد او، به حقایق موجودات محصول اوست یا به نفس خودش .
هرگاه ، قلبا توبه کرد و مصر بر فعل توبه و تدارک مافات منه شد، نشانه توفیق الهى و اذن ، دخول به درگاه حضرت شاهى است .
پس در آن اوقات ، به جهت رفع وسوسه نفس و خطورات قلبیه ، که لازمه طبع بشرى است ، مکرر مداومت به این ذکر کند:
((لا حول ولا قوة الا بالله العلى العظیم ⁽¹³⁵⁾)) گمان حقیر، بلکه یقین ، که یک اربعین تمام نشده است ، از براى نفس حالتى چند عارض مى شود که ترقى و تفاوتى تمام ، نسبت به حال سابق نفسش دست گیرش خواهد گردید. بعد از آن ، چند وقتى ، که اقلش یک اربعین باشد، به این ذکر مداومت نماید: ((لا اله الا انت ، سبحانک انى کننت من الظالمین .)) ⁽¹³⁶⁾ هرگاه مراعات حال نفس ، بر آنچه مذکور شد ⁽¹³⁷⁾، مقارن به این ذکر گردید، بى شبهه ، حالتى او را دست مى دهد. به شرط آن که مقارن گرداند این اوقات را، به جوعى و سهرى و ماکول و مشروبى که در ظاهر شبهه ناک نباشد. چون اربعین ، به این ذکریا مراقبه نفس ، بر او گذاشت ، شروع نماید به ذکر: ((لا اله الا الله )) با تذکر معنى آن . به این طریق که در گفتن ((لا اله )) به زبان ، از دل ، خیال غیر را بیرون و محو سازد. در گفتن ((الا الله )) توجه کلى ، قلبا، به جانب حق نماید. به این طریق یک اربعین به سر آورد، با آن شرایط سابقه . در این اربعین ، صفایى و نورى در دل او منکشف گردد که او را در بعضى از اوقات از خود بى خود نماید و بعد از این اربعین ، شب و روز مداومت نماید به ذکر: ((لا اله الا هو، یا حى یا قیوم ))⁽¹³⁸⁾ یا (هو الحى القیوم ))). تا یک اربعین . در این اربعین ، احتمال دارد جنونى بر او عارض شود، بسبب مشاهده بعضى از انوار تجلیات . در این اربعین ، لازم است او را، با جوع و سهر و صمت ، عزلت و اگرچه بى اختیار نفس ، به علت مشاهده بعضى از انواع صفات ، میل به عزلت و صمت مى کند. بعد از این اربعین ، دیگر مداومت نماید به ذکر: ((الله )) بى حرف ندا. و در این اربعین به قدر قابلیت و استعداد، فتح باب ملکوت ، در دل او (شود)، به حیثیتى که امور مخفیه بر او ظاهر و مشکوف گردد. چنان انوار صفات ، بر او، فایض گردد که خودش در آن حال حیران خود باشد. بعد از این اربعین ، مداومت نماید به ذکر:
((یا هو یا من هو لا هو الا هو.)) ⁽¹³⁹⁾
چنان مشغول شود که غیر از فرایض و نوافل یومیه و اکل و شرب ضرورت ، به هیچ چیز دیگر متوجه نشود و در این اربعین ، او را فنایى از ((ملک و ملکوت )) حاصل شود که به غیر از نفس خودش ، که خود را مشاهده مى نماید، محیط ملک و ملکوت و حق را، محیط بر خود مشاهده کند، بى کمى و کیفى ، و خود را چون قطره اى محو در دریاى حقیقت ، مشاهده نماید. بعد از این ، اربعینى دیگر مداومت نماید به ذکر:
((یا هو))
که در این اربعین فانى از خود گردد. در این حال ، عبد در میان نباشد، شاهد و مشهود ذات معبود است . و این جاى اقدام است . در این مقام ، آواز:
((لمن الملک الیوم .))⁽¹⁴⁰⁾
از او بر خیزد که خود گوید و خود شنود.
بعد از این اربعینى دیگر مداومت نماید به ذکر:
((یا هو))
که از حالت ((محو به صحو)) رسد و بقاى کلى در عین فنا او را حاصل گردد و سر معنى ((العبودیة جوهرة کنهها الربوبیة )) بر او ظاهر و منکشف گردد و در این مقام به مرتبه ((خلافت )) و مراد حق تعالى از ((ان جاعل فى الارض خلیفة ))⁽¹⁴¹⁾ خواهد رسید و در این مرتبه سزاوار است که خلق را به خدا دعوت کند و نام عام ، بلکه خاص ‍ ((حجة الله على الارض )) به اشاره غیبى آن حضرت خواهد بود. وصول به این مرتبه و ترقى در این مقامات ، موقوف است بر تکمیل هر مقامى به شرایط مقرره ، با مراعات امور جزئیه متعلقه به آن مقام ، والا در قدم اول به جا ماند و انانیت و فرعونیت در نفس او شکوفه خواهد کرد.
((الهم وفق و سدد و قو نفو سنا للترقى ))

بسم الله الرحمن الرحیم

قسمت سوم

یا اخى وحبیى ، ان کنت عبدالله فارفع همتک ، ووکل الیه امر ما سهمک .
(اى برادر و دوست من ، اگر بنده خدایى ، همت بلنددار و کارهائى که نزد تو مهم است و از سلوک بازت داشته و تو را مشغول کرده است به او واگذار) تا توانى همت خود را عالى نما ((لان المرء یطیر بهمته ، کما یطیر الطیر بحناحیه )). ⁽¹⁴²⁾
(زیرا آدمى با همت خود پرواز مى کند و اوج مى گیرد چنانچه پرنده با دو بالش .)
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود زهر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
هر چه در این راه نشانت دهند گربشتابى به از آنت دهند.⁽¹⁴³⁾
یعنى به تاملات صحیحه ⁽¹⁴⁴⁾و کثرت ذکر مرگ ، خانه دل را از فکر غیر، خالى کن .
یک دل دارى بس است یک دوست تو را.
((الیس الله بکاف عبده ⁽¹⁴⁵⁾، و ما جعل الله لرجل من قلبین فى جوفه )).⁽¹⁴⁶⁾
(شگفتا: آیا خداوند بنده اش را بس نیست . خداوند در درون مرد دو قلب قرار نداده است ).
در دو عالم گرتو آگاهى از او زوچه بد دیدى که درخواهى از او
خدایا زاهد ⁽¹⁴⁷⁾از تو حورمى خواهد قصورش بین به جنت مى گریزد از درت یا رب شعورش بین
و ما عبدتک طمعا فى جنتک و لاخوفا من نارک بل وجدتک اهلا لذلک تعبدتک ⁽¹⁴⁸⁾. به طمع بهشت یا ترس از آتش عبادت تو نمى کنم ، چون شایسته سپاسى مى گزارم .
و عالم را به یکبار از دل شک برون کردیم تا جاى تو باشد
تحصیل این کار به هوس نمى شود، بلکه تا نگذرى از هوس ، مى شود.⁽¹⁴⁹⁾
ابى الله ان یحرى الامور الاباسبابها، و الاسباب لابد من اتصالها بمسبباتها، ان الامور العظام لاتنال بالمنى و لاتدرک بالهوى ، استعینوا فى کل صنعة باربابها، و اتو البیوت من ابوابها، فان التمنى بضاعة الهلکى )). ⁽¹⁵⁰⁾
(خداوند امتناع دارد از اینکه کارها از غیر مسیر و اسباب آنها، جریان یابد. ناگزیر، اسباب به سرچشمه اصلى آنها (مسببات ) گره خورده است اهداف بزرگ با آرزوى بدون عمل بدست نیاید، و با هوى و هوس تحصیل نشود. در هر فنى از اهل آن کمک بگیرید. و هر کارى را از راه آن وارد شوید).
آئینه شو وصال پرى طلعتان طلب جاروب کن تو خانه و پس میهمان طلب
چون مستعد نظر نیستى ، وصال مجو، که جام جم نکند سود وقت بى بصرى باید اول از مرشد کل و هادى سبل هدایت جسته ، دست تولا به دامن متابعت ائمه هدى علیهم السلام زده ، پشت پا بر علائق دنیا زنى ، و تحصیل عشق ((مولا)) نمائى ((قل الله ثم ذرهم )).
عشق مولى کى کم از لیلى بود محو گشتن بهر او اولى بود
حاصل عشق همین بس که اسیر غم او دل به جائى ندهد میل به جائى نکند
پس هموم خود را واحد ساخته ، به قدم جد و جهد تمام پاى در جاده شریعت گذارد، و تحصیل ملکه تقوى نماید، یعنى پیرامون حرام و مشتبه و مباح قولا و فعلا و حالا و اعتقادا به قدر. مقدور نگردد تا طهارت صورى و معنوى حاصل شود که شرط عبادت است و اثرى از عبارت مترتب شود و محض صورت نباشد. ((انما یتقبل الله من المتقین )) ⁽¹⁵¹⁾
((ولن تقلب نفقاتکم ان کنتم فاسقین )).⁽¹⁵²⁾
((هرگز انفاق هاى تان پذیرفته نشود مادامى که فاسق باشید)).
((و ما منعه عن قبول صدقاتهم الا کونهم فاسقین )).