حکمت 99 " نهج البلاغه " 

وَ سَمِعَ رَجُلًا یَقُولُ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ فَقَالَ إِنَّ قَوْلَنَا إِنَّا لِلَّهِ إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْمُلْکِ وَ قَوْلَنَا وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْهُلْکِ .

" ترجمه نهج البلاغه " (علمى،تفسیری،اعتقادى)
و درود خدا بر او ، فرمود : ( شنید که شخصى گفت انا لله و انا الیه راجعون )
این سخن ما که مى گوییم ، ما همه از آنِ خداییم ، اقرارى است به بندگى و اینکه مى گوییم " بازگشت ما به سوى اوست " اعترافى است به نابودى خویش.

حکمت 98 ضرورت عمل کردن به روایات (علمى ،اجتماعى ،تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَایَةٍ لَا عَقْلَ رِوَایَةٍ فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ .

و درود خدا بر او ، فرمود : چون روایتى را شنیدید ، آن را بفهمید عمل کنید ، نه فقط بشنوید و نقل کنید ، زیرا راویان علم فراوان و عمل کنندگان آن اندکند.

حکمت 97 ارزش یقین (اخلاقى ، اعتقادى)

وَ سَمِعَ [علیه السلام] رَجُلًا مِنَ الْحَرُورِیَّةِ یَتَهَجَّدُ وَ یَقْرَأُ فَقَالَ نَوْمٌ عَلَى یَقِینٍ خَیْرٌ مِنْ صَلَاةٍ فِى شَکٍّ .

و درود خدا بر او : (صداى مردى از حروراء (22) را شنید که نماز شب مى خواند و قرآن تلاوت مى کرد.)
فرمود : خوابیدن همراه با یقین ، برتر از نمازگزاردن با شک و تردید است.

حکمت 96ارزش علم و بندگى(اخلاقى،علمى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِالْأَنْبِیَاءِ أَعْلَمُهُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ ثُمَّ تَلَا إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الْآیَةَ (21) ثُمَّ قَالَ إِنَّ وَلِیَّ مُحَمَّدٍ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ إِنْ بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ وَ إِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَ إِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : نزدیک ترین مردم به پیامبران ، دانا ترین آنان است ، به آنچه که آورده اند.
سپس این آیه را تلاوت فرمود : " همانا نزدیک ترین مردم به ابراهیم آنانند که پیرو او گردیدند ، و مؤمنانى که به این پیامبر خاتم پیوستند (سپس فرمود)
دوست محمد (ص) کسى است که خدا را اطاعت کند هر چند پیوند خویشاوندى او دور باشد ، و دشمن محمد (ص) کسى است که خدا را نافرمانى کند ، هر چند خویشاوند نزدیک او باشد.

حکمت 95تقوى و ارزش اعمال (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَا یَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوَى وَ کَیْفَ یَقِلُّ مَا یُتَقَبَّلُ

و درود خدا بر او ، فرمود : هیچ کارى با تقوا اندک نیست ، و چگونه اندک است آنچه که پذیرفته شود؟

حکمت 94شناخت نیکى ها و خوبیها (اخلاقى،تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] : وَ سُئِلَ عَنِ الْخَیْرِ مَا هُوَ فَقَالَ لَیْسَ الْخَیْرُ أَنْ یَکْثُرَ مَالُکَ وَ وَلَدُکَ وَ لَکِنَّ الْخَیْرَ أَنْ یَکْثُرَ عِلْمُکَ وَ أَنْ یَعْظُمَ حِلْمُکَ وَ أَنْ تُبَاهِیَ النَّاسَ بِعِبَادَةِ رَبِّکَ فَإِنْ أَحْسَنْتَ حَمِدْتَ اللَّهَ وَ إِنْ أَسَأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ وَ لَا خَیْرَ فِى الدُّنْیَا إِلَّا لِرَجُلَیْنِ رَجُلٍ أَذْنَبَ ذُنُوباً فَهُوَ یَتَدَارَکُهَا بِالتَّوْبَةِ وَ رَجُلٍ یُسَارِعُ فِى الْخَیْرَاتِ .

و درود خدا بر او : ( از امام پرسیدند "خیر" چیست ؟ فرمود: )
خوبى آن نیست که مال و فرزندت بسیار شود ، بلکه خیر آن است که دانش تو فراوان و بردبارى تو بزرگ و گران مقدار باشد و در پرستش پروردگار در میان مردم سرفراز باشى ، پس اگر کار نیکى انجام دهى شکر خدا به جاى آورى ، و اگر بد کردى از خدا آمرزش خواهى . در دنیا جز براى دو کس خیر نیست:
یکى گناهکارى که با توبه جبران کند ، و دیگر نیکوکارى که در کارهاى نیکو شتاب ورزد.

حکمت 93فلسفة آزمایشها (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَا یَقُولَنَّ أَحَدُکُمْ اللَّهُمَّ إِنِّى أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفِتْنَةِ لِأَنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى فِتْنَةٍ وَ لَکِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْیَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ مَعْنَى ذَلِکَ أَنَّهُ یَخْتَبِرُهُمْ بِالْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ لِیَتَبَیَّنَ السَّاخِطَ لِرِزْقِهِ وَ الرَّاضِیَ بِقِسْمِهِ وَ إِنْ کَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ لَکِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِى بِهَا یُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ یُحِبُّ الذُّکُورَ وَ یَکْرَهُ الْإِنَاثَ وَ بَعْضَهُمْ یُحِبُّ تَثْمِیرَ الْمَالِ وَ یَکْرَهُ انْثِلَامَ الْحَالِ .
قال الرضى و هذا من غریب ما سمع منه فى التفسیر .

و درود خدا بر او ، فرمود : فردى از شما نگوید ک خدایا از فتنه به تو پناه مى برم ، زیرا کسى نیست که در فتنه اى نباشد، لکن آن که مى خواهد به خدا پناه بُرد ، از آزمایش هاى گمراه کننده پناه ببرد ؛ همانا خداى سبحان مى فرماید:
" بدانید که اموال و فرزندان شما فتنه شمایند "
معنى این آیه این است که خدا انسان ها را با اموال و فرزندانشان مى آزماید ، تا آن کس که از روزى خود نا خشنود ، و آن که خرسند است ، شناخته شوند ، گرچه خداوند به احوالاتشان از خودشان آگاه تر است ، تا کردارى که استحقاق پاداش یا کیفر دارد آشکار نماید چه آن که بعضى مردم فرزند پسر را دوست دارند و فرزند دختر را نمى پسندند و بعضى دیگر فراوانى اموال را دوست دارند و از کاهش سرمایه نگرانند.

حکمت 92 والاترین دانش(علمى ، تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَوْضَعُ الْعِلْمِ مَا وُقِفَ عَلَى اللِّسَانِ وَ أَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِى الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْکَانِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : بى ارزش ترین دانش ، دانشى است که بر سر زبان است ، و برترین علم ، علمى است که در اعضا و جوارح آشکار است.

حکمت 91 راه درمان روان (روانکارى ، روانشناسى بالینى) (علمى،اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِکَمِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : همانا این دل ها همانند بدن ها افسرده مى شوند ، پس براى شادابى دل ها ، سخنان زیباى حکمت آمیز را بجویید.(20)

حکمت 90شناخت عالم آگاه (علمى ، اعتقادى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْفَقِیهُ کُلُّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْیِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللَّهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : فقیه کامل کسى است که مردم را از آمرزش خدا مأیوس ، و از مهربانى او نومید نکند و از عذاب ناگهانى خدا ایمن نسازد.

حکمت 89 راه اصلاح دنیا و آخرت (اخلاقى، تربیتى، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ أَصْلَحَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ أَصْلَحَ اللَّهُ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّاسِ وَ مَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللَّهُ لَهُ أَمْرَ دُنْیَاهُ وَ مَنْ کَانَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ وَاعِظٌ کَانَ عَلَیْهِ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ .

و درود خدا بر او ، فرمود : کسى که میان خود و خدا را اصلاح کند ، خداوند میان او و مردم را اصلاح خواهد کرد، و کسى که امور آخرت را اصلاح کند ، خدا امور دنیاى او را اصلاح خواهد کرد ، و کسى که از درون جان واعظى دارد ، خدا را بر او حافظى است .

حکمت 88دو عامل ایمنى مسلمین (اخلاقى ، معنوى)

وَ حَکَى عَنْهُ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الْبَاقِرُ [علیه السلام] أَنَّهُ
قَالَ کَانَ فِى الْأَرْضِ أَمَانَانِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ قَدْ رُفِعَ أَحَدُهُمَا فَدُونَکُمُ الْآخَرَ فَتَمَسَّکُوا بِهِ أَمَّا الْأَمَانُ الَّذِى رُفِعَ فَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) وَ أَمَّا الْأَمَانُ الْبَاقِى فَالِاسْتِغْفَارُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ .(19)
قال الرضى و هذا من محاسن الاستخراج و لطائف الاستنباط .

و درود خدا بر او : (امام باقر [علیه السلام] از حضرت امیر المؤمنین [علیه السلام] نقل فرمود :)
دو چیز در زمین مایة امان از عذاب خدا بود : یکى از آن دو برداشته شد ، پس دیگرى را دریابید و بدان چنگ زنید ، اما امانى که برداشته شد رسول خدا (ص) بود و امان باقیمانده ، استغفار کردن است که خداى بزرگ به رسول خدا فرمود :
" خدا آنان را عذاب نمى کند در حالى که تو در میان آنانى ، و عذابشان نمى کند تا آن هنگام که استغفار مى کنند."
(این یک نمونه از بهترین استفاده ها و لطیف ترین استنباط ها از آیات قرآن است.)

حکمت 87 ارزش استغفار (طلب بخشش از خدا) (اخلاقى، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] عَجِبْتُ لِمَنْ یَقْنَطُ وَ مَعَهُ الِاسْتِغْفَارُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : در شگفتم از کسى که مى تواند استغفار کند و نا امید است.

حکمت 86 برترى تجربه پیران از قدرتمندى جوانان (اخلاقى، تجربى)

وَ قَالَ [علیه السلام] رَأْیُ الشَّیْخِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ جَلَدِ الْغُلَامِ وَ رُوِیَ مِنْ مَشْهَدِ الْغُلَامِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : اندیشه پیر در نزد من از تلاش جوان خوشایندتر است .
(و نقل شده که تجربة پیران از آمادگى رزمى جوانان برتر است .)

حکمت 85پرهیز از ادعاهاى علمى(علمى اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ تَرَکَ قَوْلَ لَا أَدْرِى أُصِیبَتْ مَقَاتِلُهُ .

و درود خدا بر او فرمود : کسى که از گفتن "نمى دانم" روى گردان است ، به هلاکت و نابودى مى رسد.

حکمت 84مردم پس از جنگها (سیاسى ، نظامى)

وَ قَالَ [علیه السلام] بَقِیَّةُ السَّیْفِ أَبْقَى عَدَداً وَ أَکْثَرُ وَلَداً .

و درود خدا بر او ، فرمود : باقیماندگان شمشیر و جنگ ، شماره شان با دوام تر ، و فرزندانشان بیشتر است .

حکمت 83روش برخورد با چاپلوسان (اخلاقى، تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لِرَجُلٍ أَفْرَطَ فِى الثَّنَاءِ عَلَیْهِ وَ کَانَ لَهُ مُتَّهِماً أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَ فَوْقَ مَا فِى نَفْسِکَ .

و درود خدا بر او ، : (به شخصى که در ستایش امام افراط کرد ، و آنچه در دل داشت نگفت).
فرمود : من کمتر از آنم که بر زبان آوردى ، و برتر از آنم که در دل داری.

حکمت 82ارزش هاى والاى انسانى (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أُوصِیکُمْ بِخَمْسٍ لَوْ ضَرَبْتُمْ إِلَیْهَا آبَاطَ الْإِبِلِ لَکَانَتْ لِذَلِکَ أَهْلًا لَا یَرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمْ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا یَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ وَ لَا یَسْتَحِیَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ وَ لَا یَسْتَحِیَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ یَعْلَمِ الشَّیْ‏ءَ أَنْ یَتَعَلَّمَهُ وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَیْرَ فِى جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَ لَا فِى إِیمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : شما را به پنج چیز سفارش مى کنم که اگر براى آن ها شتران را پر شتاب برانید و رنج سفر را تحمل کنید سزاوار است : کسى از شما جز به پروردگار خود امیدوار نباشد، و جز از گناه خود نترسد، و اگر از یکى سؤال کردند و نمى داند ، شرم نکند و بگوید نمى دانم ، و کسى در آموختن آنچه نمى داند شرم نکند و بر شما باد به شکیبایى که شکیبایى ، ایمان را چون سر است بر بدن و ایمان بدون شکیبایى چونان بدن بى سر ، ارزشى ندارد.ش

حکمت 81 میزان ارزش انسان ها (ارزش تخصّص و تجربه) (اخلاقى،معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ
قال الرضى و هى الکلمة التى لا تصاب لها قیمة و لا توزن بها حکمة و لا تقرن إلیها کلمة .

و درود خدا بر او ، فرمود : ارزش هر کس به مقدار دانایى و تخصّص اوست .
(این از کلماتى است که قیمتى براى آن تصور نمى شود ، و هیچ حکمتى هم سنگ آن نبوده و هیچ سخنى والایى آن را ندارد).(18)

حکمت 80مؤمن و ارزش حکمت (علمى ، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْحِکْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَخُذِ الْحِکْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : حکمت ،گمشدة مؤمن است ، حکمت را فراگیر هر چند از منافقان باشد.

حکمت 79ارزش حکمت و بى لیاقتى منافق (علمى، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] خُذِ الْحِکْمَةَ أَنَّى کَانَتْ فَإِنَّ الْحِکْمَةَ تَکُونُ فِى صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِى صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْکُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِى صَدْرِ الْمُؤْمِنِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : حکمت را هر کجا که باشد ، فراگیر ، گاهى حکمت در سینه منافق است بى تابى کند تا بیرون آمده و با همدمانش در سینة مؤمن آرام گیرد.

حکمت 78شناخت جایگاه جبر و اختیار(اعتقادى)

وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ [علیه السلام] لِلسَّائِلِ الشَّامِیِّ لَمَّا سَأَلَهُ أَ کَانَ مَسِیرُنَا إِلَى الشَّامِ بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرٍ بَعْدَ کَلَامٍ طَوِیلٍ هَذَا مُخْتَارُهُ
وَیْحَکَ لَعَلَّکَ ظَنَنْتَ قَضَاءً لَازِماً وَ قَدَراً حَاتِماً لَوْ کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ وَ سَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِیدُ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَ عِبَادَهُ تَخْیِیراً وَ نَهَاهُمْ تَحْذِیراً وَ کَلَّفَ یَسِیراً وَ لَمْ یُکَلِّفْ عَسِیراً وَ أَعْطَى عَلَى الْقَلِیلِ کَثِیراً وَ لَمْ یُعْصَ مَغْلُوباً وَ لَمْ یُطَعْ مُکْرِهاً وَ لَمْ یُرْسِلِ الْأَنْبِیَاءَ لَعِباً وَ لَمْ یُنْزِلِ الْکُتُبَ لِلْعِبَادِ عَبَثاً وَ لَا خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا بَاطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ (16)

و در جواب مرد شامى فرمود : ( مرد شامى پرسید آیا رفتن ما به شام ، به قضا و قدر الهى است ؟ امام با کلمات طولانى پاسخ او را داد ، که برخى از آن را برگزیدیم.)
واى بر او ! شاید قضاء لازم ، و قَدُر حُتمى را گمان کرده اى ؟ اگر چنین بود ، پاداش و کیفر ، بشارت و تهدید الهى ، بیهوده بود ! خداوند سبحان ! بندگان خود را فرمان داد در حالى که اختیار دارند ، و نهى فرمود تا بترسند ، احکام آسانى را واجب کرد ، و چیز دشوارى را تکلیف نفرمود ، و پاداش اعمال اندک را فراوان قرار داد با نافرمانى بندگان مغلوب نخواهد شد ، و با اکراه و اجبار اطاعت نمى شود ، و پیامبران را به شوخى نفرستاد ، و فرو فرستادن کُتُب آسمانى براى بندگان بیهوده نبود .(17) و آسمان و زمین و آنچه را در میانشان است بى هدف نیافرید.

حکمت 77 دنیا شناسى (امام و ترک دنیاى حرام) (اخلاقى)

وَ مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ حَمْزَةَ الضَّبَائِیِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَى مُعَاوِیَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ لَهُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ ع وَ قَالَ فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَیْتُهُ فِى بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَى اللَّیْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِى مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَى لِحْیَتِهِ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ وَ یَبْکِى بُکَاءَ الْحَزِینِ وَ یَقُولُ یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا إِلَیْکِ عَنِّى أَ بِى تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ لَا حَانَ حِینُکِ هَیْهَاتَ غُرِّى غَیْرِى لَا حَاجَةَ لِى فِیکِ قَدْ طَلَّقْتُکِ َلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِیهَا فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ وَ خَطَرُکِ یَسِیرٌ وَ أَمَلُکِ حَقِیرٌ آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : (ضرار بن ضمرة (15) ضبایى از یاران امام به شام رفت بر معاویه وارد شد . معاویه از او خواست از حالات امام بگوید ، گفت على [علیه السلام] را در حالى دیدم که شب ، پرده هاى خود را افکنده بود ، و او در محراب ایستاده ، محاسن را به دست گرفته ، چون مار گزیده ، به خود مى پیچید ، و محزون مى گریست و مى گفت :) اى دنیا !!! اى دنیاى حرام ! از من دور شو ، آیا براى من خود نمایى مى کنى ؟ یا شیفتة من شده اى تا روزى در دل من جاى گیرى ؟ هرگز مباد! غیر مرا بفریب ، که مرا در تو هیچ نیازى نیست ، تو را سه طلاقه کرده ام ، تا بازگشتى نباشد ، دوران زندگانى تو کوتاه ، ارزش تو اندک و آرزوى تو پُست است . آه از توشة اندک ، و درازى راه ، و دورى منزل ، و عظمت روز قیامت !

حکمت 76 روش تحلیل رویدادها (روش تجربى) (اخلاقى ، علمى ، سیاسى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا .

و درود خدا بر او ، فرمود : حوادث اگر همانند یکدیگر بودند ، آخرین را با آغازین مقایسه و ارزیابى مى کنند (14).

حکمت 75 توجه به فناپذیرى دنیا(اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ .

و درود خدا بر او ، فرمود : هر چیز که شمردنى است پایان مى پذیرد ، و هر چه را که انتظار مى کشیدى ، خواهد رسید.

حکمت 74 ضرورت یاد مرگ(اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : انسان با نَفَسى که مى کشد ، قدمى به سوى مرگ مى رود .

حکمت 73 ضرورت خودسازى رهبران و مدیران(اخلاقى ، تربیتى ، مدیریتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْیَبْدَأْ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیْرِهِ وَ لْیَکُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ .

و درود خدا بر او ، فرمود : کسى که خود را رهبر مردم قرار داد ،باید پیش از آن که به تعلیم دیگران پردازد ، خود را بسازد ، و پیش از آن که به گفتار تربیت کند ، با کردار تعلیم دهد ، زیرا آن کس که خود را تعلیم دهد و ادب کند سزاوار تر به تعظیم است از آن که دیگرى را تعلیم دهد و ادب بیاموزد.

حکمت 72رابطه دنیا و انسان (اخلاقى،علمى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الدَّهْرُ یُخْلِقُ الْأَبْدَانَ وَ یُجَدِّدُ الْآمَالَ وَ یُقَرِّبُ الْمَنِیَّةَ وَ یُبَاعِدُ الْأُمْنِیَّةَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ.

و درود خدا بر او ، فرمود : دنیا بدن ها را فرسوده و آرزوها را تازه مى کند ، مرگ را نزدیک و خواسته ها را دور و دراز مى سازد ، کسى که به آن دست یافت خسته مى شود ، و آن که به دنیا نرسید رنج مى برد.

حکمت 71نشانه کمال عقل (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْکَلَامُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : چون عقل کامل گردد ، سخن اندک شود .

حکمت 70روانشناسى جاهل (اخلاقى ، علمى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً .

و درود خدا بر او ، فرمود : نادان را یا تُندرو و یا کُند رو مى بینی.

حکمت 69حفظ روح امیدوارى (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِذَا لَمْ یَکُنْ مَا تُرِیدُ فَلَا تُبَلْ مَا کُنْتَ .

و درود خدا بر او، فرمود : اگر به آن چه که مى خواستى نرسیدى ، از آنچه هستى نگران مباش.

حکمت 68 ره آورد عفّت و شکر گذارى (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْعَفَافُ زِینَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّکْرُ زِینَةُ الْغِنَى .

و درود خدا بر او ، فرمود : عفّت ورزیدن زینت فقر ، و شکر گزارى زینت بى نیازى است.

حکمت 67ارزش ایثار اقتصادى (اخلاقى ، اقتصادى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَا تَسْتَحِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِیلِ فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : از بخشش اندک شرم مدار که محروم کردن ، از آن کمتر است.

حکمت 66روش خواستن (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَیْرِ أَهْلِهَا .

و درود خدا بر او ، فرمود : از دست دادن حاجت بهتر از درخواست کردن از نا اهل است.

حکمت 65 ترک دوستان و تنهایى (اخلاقى ، اجتماعی، تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] فَقْدُ الْأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ .

و درود خدا بر او ، فرمود : از دست دادن دوستان غربت است .

حکمت 64 غفلت دنیا پرستان (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَهْلُ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ یُسَارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِیَامٌ .

و درود خدا بر او ، فرمود : اهل دنیا سوارانى در خواب مانده اند که آنان را مى رانند.

حکمت 63ارزش شفاعت (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الشَّفِیعُ جَنَاحُ الطَّالِبِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : شفاعت کننده چونان بال و پُر در خواست کننده کننده است.

حکمت 62 روش پاسخ دادن به ستایش ها و نیکى ها (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِذَا حُیِّیتَ بِتَحِیَّةٍ فَحَیِّ بِأَحْسَنَ مِنْهَا وَ إِذَا أُسْدِیَتْ إِلَیْکَ یَدٌ فَکَافِئْهَا بِمَا یُرْبِى عَلَیْهَا وَ الْفَضْلُ مَعَ ذَلِکَ لِلْبَادِئِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : چون تو را ستودند ، بهتر از آنان ستایش کن ، و چون به تو احسان کردند ، بیشتر از آن ببخش ، به هر حال پاداشِ بیشتر از آنِ آغاز کننده است .

حکمت 61 شیرینى آزار زن (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْمَرْأَةُ عَقْرَبٌ حُلْوَةُ اللَّسْبَةِ .

و درود خدا بر او، فرمود : نیش زن شیرین است .

حکمت 59 ارزش تذکّر دادن اشتباهات (اخلاقى ، اجتماعى)

حکمت 60ضرورت کنترل زبان (اخلاقى ، تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] اللِّسَانُ سَبُعٌ إِنْ خُلِّیَ عَنْهُ عَقَرَ .
و درود خدا بر او ، فرمود : زبان تربیت نشده ، درنده اى است که اگر رهایش کنى مى گزد.

حکمت 59 ارزش تذکّر دادن اشتباهات (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ حَذَّرَکَ کَمَنْ بَشَّرَکَ .

و درود خدا بر او فرمود : آن که تو را هشدار داد ، چون کسى است که مژده داد.

حکمت 58 توانگرى و شهوت ها(اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : ثروت ، ریشة شهوت هاست.

حکمت 57ارزش قناعت و خودکفایى(اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ .

قال الرضى و قد روى هذا الکلام عن النبى (ص) .
و درود خدا بر او ، فرمود : قناعت ، ثروتى است پایان نا پذیر .(این سخن از رسول خدا (ص) نیز نقل شده است ).

حکمت 56تهیدستى و تنهایى (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْغِنَى فِى الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِى الْوَطَنِ غُرْبَةٌ .

و درود خدا بر او، فرمود : ثروتمندى در غربت ، چون در وطن بودن و تهیدستى در وطن ، غربت است.

حکمت 55 اقسام بردبارى (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الصَّبْرُ صَبْرَانِ صَبْرٌ عَلَى مَا تَکْرَهُ وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُّ .

و درود خدا بر او ، فرمود : شکیبایى دو گونه است : شکیبایى بر آنچه خوش نمى دارى و شکیبایى در آنچه دوست مى داری.

حکمت 54ارزش هاى اخلاقى (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَا غِنَى کَالْعَقْلِ وَ لَا فَقْرَ کَالْجَهْلِ وَ لَا مِیرَاثَ کَالْأَدَبِ وَ لَا ظَهِیرَ کَالْمُشَاوَرَةِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : هیچ ثروتى چون عقل ، و هیچ فقرى چون نادانى نیست . هیچ ارثى چون ادب (13) ، و هیچ پشتیبانى چون مشورت نیست .

حکمت 53 شناخت جایگاه سخاوت و ایثارگری (اخلاقى ،اقتصادی، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] السَّخَاءُ مَا کَانَ ابْتِدَاءً فَأَمَّا مَا کَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَحَیَاءٌ وَ تَذَمُّمٌ .

و درود خدا بر او، فرمود : سخاوت آن است که تو آغاز کنى ، زیرا آنچه با درخواست داده مى شود یا از روى شرم و یا از بیم شنیدن سخن نا پسند است .

حکمت 52 روش برخورد با شکست خوردگان (اخلاقى ، سیاسى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَوْلَى النَّاسِ بِالْعَفْوِ أَقْدَرُهُمْ عَلَى الْعُقُوبَةِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : سزاوار ترین مردم به عفو کردن ، تواناترینشان به هنگام کیفر دادن است .

حکمت 51قدرت و عیب پوشى (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] عَیْبُکَ مَسْتُورٌ مَا أَسْعَدَکَ جَدُّکَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : عیب تو تا آن گاه که روزگار با تو هماهنگ باشد ، پنهان است .

حکمت 50راه جذب دلها (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِیَّةٌ فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَیْهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : دل هاى مردم گریزان است ، به کسى روى آورند که خوشرویى کند .

حکمت 49 شناخت بزرگوار و پُست فطرت (اخلاقى، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] احْذَرُوا صَوْلَةَ الْکَرِیمِ إِذَا جَاعَ وَ اللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : از یورش بزرگوار به هنگام گرسنگى ، و تهاجم انسان پُست به هنگام سیرى ، بپرهیز.

حکمت 48رازدارى و پیروزى (اخلاقى ، سیاسى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْیِ وَ الرَّأْیُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : پیروزى در دور اندیشى ، و دور اندیشى در به کار گیرى صحیح اندیشه ، و اندیشه صحیح به راز دارى است.

حکمت 47 شناخت ارزش ها (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ وَ صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ وَ عِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَیْرَتِهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : ارزش مرد به اندازة همت اوست ، و راستگویى او به میزان جوانمردى اش ، و شجاعت او به قدر ننگى است که احساس مى کند ، و پاکدامنى او به اندازة غیرت اوست .

حکمت 46 ارزش پشیمانى و زشتى غرور زدگى (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] سَیِّئَةٌ تَسُوءُکَ خَیْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ .

دورد خدا بر او ، فرمود : گناهى که تو را پشیمان کند بهتر از کار نیکى است که تو را به خود پسندى وا دارد.

حکمت 45 راه شناخت مؤمن و منافق ( اخلاقى ، انسان شناسى ، سیاسى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِى هَذَا عَلَى أَنْ یُبْغِضَنِى مَا أَبْغَضَنِى وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ یُحِبَّنِى مَا أَحَبَّنِى وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ ص أَنَّهُ قَالَ یَا عَلِیُّ لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ وَ لَا یُحِبُّکَ مُنَافِقٌ .

و درود خدا بر او ، فرمود : اگر با شمشیرم بر بینى مؤمن بزنم که دشمن من شود ، با من دشمنى نخواهد کرد ، و اگر تمام دنیا را به منافق ببخشم تا مرا دوست بدارد ، دوست من نخواهد شد و این بدان جهت است که قضاى الهى جارى شد ، و بر زبان پیامبر اُمى (ص) گذشت که فرمود :
" اى على ! مؤمن تو را دشمن نگیرد ، و منافق تو را دوست نخواهد داشت ."

حکمت 44ارزش آخرت گرایى (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] طُوبَى لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : خوشا به حال کسى که به یاد معاد باشد ، براى حسابرسى قیامت کار کند ، با قناعت زندگى کند ، و از خدا راضى باشد.

حکمت 43الگوهاى انسانى (فضائل اخلاقى یکى از یاران) (اخلاقى ، تاریخى)

وَ قَالَ [علیه السلام] فِى ذِکْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ یَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً وَ هَاجَرَ طَائِعاً وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ وَ عَاشَ مُجَاهِداً .

در یاد یکى از یاران ،" خباب بن أرت" فرمود : خدا خباب بن أرت (12) را رحمت کند ، با رغبت مسلمان شد و از روى فرمانبردارى هجرت کرد ، و با قناعت زندگى گذراند ، و از خدا راضى بود، و مجاهد زندگى کرد.

حکمت 42بیمارى و پاک شدن گناهان (اخلاقى ، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِى عِلَّةٍ اعْتَلَّهَا جَعَلَ اللَّهُ مَا کَانَ مِنْ شَکْوَاکَ حَطّاً لِسَیِّئَاتِکَ فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِیهِ وَ لَکِنَّهُ یَحُطُّ السَّیِّئَاتِ وَ یَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِى الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْأَیْدِى وَ الْأَقْدَامِ وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّیَّةِ وَ السَّرِیرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ
قال الرضى و أقول صدق ع إن المرض لا أجر فیه لأنه لیس من قبیل ما یستحق علیه العوض لأن العوض یستحق على ما کان فى مقابلة فعل الله تعالى بالعبد من الآلام و الأمراض و ما یجرى مجرى ذلک و الأجر و الثواب یستحقان على ما کان فى مقابلة فعل العبد فبینهما فرق قد بینه ع کما یقتضیه علمه الثاقب و رأیه الصائب .

و درود خدا بر او به یکى از یارانش که بیمار بود فرمود : خدا آنچه را که از آن شکایت دارى ( بیمارى ) موجب کاستن گناهانت قرار داد ، در بیمارى پاداشى نیست اما گناهان را از بین مى برد ، آن ها را چونان برگ پاییزى مى ریزد و همانا پاداش در گفتار به زبان ، و کردار با دست ها و قدم هاست ، و خداى سبحان به خاطر نیت راست ، و درون پاک ، هرکس از بندگانش را که بخواهم وارد بهشت خواهد کرد .
مى گویم : ( راست گفت امام على [علیه السلام] " درود خدا بر او باد " که بیمارى پاداشى ندارد ، بیمارى از چیزهائى است که استحقاق عُوُض دارد ، و عوض در برابر رفتار خداوند بزرگ است نسبت به بندة خود ، در نا ملایمات زندگى و بیمارى ها و همانند آن ها ، اما اجر و پاداش در برابر کارى است که بنده انجام مى دهد. پس بین این دو تفاوت است که امام [علیه السلام] آن را با علم نافذ و رأى رساى خود ، بیان فرمود .

حکمت 41راه شناخت عاقل و احمق(اخلاقى)

و قد روى عنه [علیه السلام] هذا المعنى بلفظ آخر و هو قوله
قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِى فِیهِ وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِى قَلْبِهِ

و معناهما واحد .
و درود خدا بر او ، فرمود : قلب احمق در دهان او ، و زبان عاقل در قلب او قرار دارد .

حکمت 40راه شناخت عاقل و احمق(اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ

قال الرضى و هذا من المعانى العجیبة الشریفة و المراد به أن العاقل لا یطلق لسانه إلا بعد مشاورة الرویة و مؤامرة الفکرة و الأحمق تسبق حذفات لسانه و فلتات کلامه مراجعة فکره و مماخضة رأیه فکأن لسان العاقل تابع لقلبه و کأن قلب الأحمق تابع للسانه .
و درود خدا بر او، فرمود : زبان عاقل در پْشت قلب اوست ، و قلب احمق در پْشت زبانش قرار دارد.(11)
(این سخنان ارزشمند و شگفتى آور است ، که عاقل زبانش را بدون مشورت و فکر و سنجش رها نمى سازد . اما احمق هر چه بر زبانش آید مى گوید بدون فکر و دقت ، پس زبان عاقل از قلب او و قلب احمق از زبان او فرمان مى گیرد).

حکمت 39جایگاه واجبات و مستحبات (عبادت ، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ .

و دورد خدا بر او ، فرمود : عمل مستحب(10)، انسان را به خدا نزدیک نمى گرداند، اگر به واجب زیان رساند.

حکمت 38ارزش ها و آداب معاشرت با مردم (اخلاقى، اجتماعی، تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لِابْنِهِ الْحَسَنِ [علیه السلام] یَا بُنَیَّ احْفَظْ عَنِّى أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً لَا یَضُرُّکَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَکْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ وَ أَکْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَنْفَعَکَ فَیَضُرَّکَ وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِیلِ فَإِنَّهُ یَقْعُدُ عَنْکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ فَإِنَّهُ یَبِیعُکَ بِالتَّافِهِ وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْکَذَّابِ فَإِنَّهُ کَالسَّرَابِ یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعِیدَ وَ یُبَعِّدُ عَلَیْکَ الْقَرِیبَ .

به فرزندش امام حسن [علیه السلام] فرمود : پسرم ! چهار چیز از من یادگیر (در خوبى ها ) ، و چهار چیز به خاطر بسپار (هشدارها)، که تا به آن ها عمل مى کنى زیان نبینی:
الف ـ خوبى ها
1 ـ همانا ارزشمند ترین بى نیازى عقل است . 2 ـ و بزرگ ترین فقر بى خردى است . 3 ـ و ترسناک ترین تنهایى خود پسندى است . 4 ـ و گرامى ترین ارزش خانوادگى ، اخلاق نیکوست.
ب ـ هشدار ها
1 ـ پسرم ! از دوستى با احمق بپرهیز ، چرا که مى خواهد به تو نفعى رساند اما دچار زیانت مى کند.
2 ـ از دوستى با بخیل بپرهیز ، زیرا آنچه را که سخت به آن نیاز دارى از تو دریغ مى دارد.
3 ـ و از دوستى با بدکار بپرهیز، که با اندک بهایى تو را مى فروشد.
4 ـ و از دوستى با دروغگو بپرهیز که به سراب ماند: دور را به تو نزدیک ، و نزدیک را دور مى نمایاند.

حکمت 37ضرورت ترک آداب جاهلی (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَى الشَّامِ دَهَاقِینُ الْأَنْبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ
مَا هَذَا الَّذِى صَنَعْتُمُوهُ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ وَ إِنَّکُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَى أَنْفُسِکُمْ فِى دُنْیَاکُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِى آخِرَتِکُمْ وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : ( در سر راه صفّین دهقانان شهر انبار (9) تا امام را دیدند پیاده شده و پیشاپیش آن حضرت مى دویدند فرمود چرا چنین مى کنید؟ گفتند عادتى است که پادشاهان خود را احترام مى کردیم، فرمود) به خدا سوگند که امیران شما از این کار سودى نبردند، و شما در دنیا با آن خود را به زحمت مى افکنید ، و در آخرت دچار رنج و زحمت مى گردید، وچه زیانبار است رنجى که عذاب در پى آن باشد ، و چه سودمند است آسایشى که با آن ، امان از آتش جهنم باشد.

حکمت 36آرزوهاى طولانى و بزهکاری (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ .

و دورد خدا بر او ، فرمود : کسى که آرزوهایش طولانى است کردارش نیز ناپسند است .

حکمت 35ضرورت موقعیت شناسى (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : کسى در انجام کارى که مردم خوش ندارند، شتاب کند ، دربارة او چیزى خواهند گفت که از آن اطلاعى ندارند.

حکمت 34راه بى نیازى (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْکُ الْمُنَى .

و درود خدا بر او ، فرمود : بهترین بى نیازى ، ترک آرزوهاست.

حکمت 33اعتدال در بخشش و حسابرسى (اخلاقى ، اجتماعى ، اقتصادى)

وَ قَالَ [علیه السلام] کُنْ سَمْحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً .

و درود خدا بر او ، فرمود : بخشنده باش اما زیاده روى نکن ، در زندگى حسابگر باش اما سخت گیر مباش.

حکمت 32ارزش و والایى انجام دهندة کارهاى خیر (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] فَاعِلُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنْهُ وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : نیکو کار، از کار نیک بهتر و بدکار از کار بد بدتر است .

حکمت 31معرفة اقسام الایمان 

وَ سُئِلَ [علیه السلام] عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِى الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَى الْخَیْرَاتِ وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِى الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِى الْأَوَّلِینَ وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِى أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِى النَّاسِ حَمِیداً وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِى الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْکَافِرِینَ وَ مَنْ صَدَقَ فِى الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ الْکُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَى الْحَقِّ وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ سَکِرَ سُکْرَ الضَّلَالَةِ وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ وَ الشَّکُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى التَّمَارِى وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ
فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَناً لَمْ یُصْبِحْ لَیْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلَى عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِى الرَّیْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا
قال الرضى و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الإطالة و الخروج عن الغرض المقصود فى هذا الکتاب.

و درود خدا بر او ، فرمود : (از ایمان پرسیدند ، جواب داد)
1ـ شناخت پایه هاى ایمان : ایمان بر چهار پایه استوار است : صبر ، یقین ، عدل و جهاد . صبر نیز بر چهار پایه قرار دارد . شوق ، هراس ، زهد و انتظار. آن کس که اشتیاق بهشت دارد ، شهوت هایش کاستى گیرد ، و آن کس که از آتش جهنّم مى ترسد ، از حرام دورى مى گزیند ، و آن کس که در دنیا زهد مى ورزد ، مصیبت را ساده پندارد ، و آن کس که مرگ را انتظار مى کشد در نیکى ها شتاب مى کند . یقین نیز بر چهار پایه استوار است : بینش زیرکانه ، دریافت حکیمانة واقعیت ها ، پند گرفتن از حوادث روزگار ، و پیمودن راه درست پیشینیان . پس آن کس که هوشمندانه به واقعیت ها نگریست ، حکمت را آشکارا بیند ، و آن که حکمت را آشکارا دید ، عبرت آموزى را شناسد ، و آن که عبرت آموزى شناخت گویا چنان است که با گذشتگان مى زیسته است . و عدل نیز بر چهار پایه بر قرار است : فکرى ژرف اندیش ، دانشى عمیق و به حقیقت رسیده ، نیکو داورى کردن و استوار بودن در شکیبایى . پس کسى که درست اندیشد به ژرفاى دانش رسید و آن کس که به حقیقت دانش رسید ، از چشمة زلال شریعت نوشید ، پس کسى که شکیبا شد در کارش زیاده روى نکرده با نیکنامى در میان مردم زندگى خواهد کرد . و جهاد نیز بر چهار پایه استوار است : امر به معروف ، نهى از منکر ، راستگویى در هر حال ، و دشمنى با فاسقان . پس هر کس به معروف امر کرد ، پشتوانه نیرومند مؤمنان است ، و آن کس که از زشتى ها نهى کرد ، بینى منافقان را به خاک مالید ، و آن کس که در میدان نبرد صادقانه پایدارى کند حقّى را که بر گردن او بوده ادا کرده است ، و کسى که با فاسقان دشمنى کند و براى خدا خشم گیرد ، خدا هم براى او خشم آورد ، و روز قیامت او را خشنود سازد .
2ـ شناخت اقسام کفر و تردید : و کفر بر چهار ستون پایدار است : کنجکاوى دروغین.(7) ستیزه جویى و جُدُل ، انحراف از حق و دشمنى کردن . پس آن کس که دنبال توهم و کنجکاوى دروغین رفت به حق نرسید . (8) و آن کس که به ستیزه جویى و نزاع پرداخت از دیدن حق نابینا شد ، و آن کس که از راه حق منحرف گردید ، نیکویى را زش ، و زشتى را نیکویى پنداشت و سر مست گمراهى ها گشت ، و آن کس که دشمنى ورزید پیمودن راه حق بر او دشوار و کارش سخت ، و نجات او از مشکلات دشوار است . و شک چهار بخش دارد : جدال در گفتار ، ترسیدن ، دو دل بودن ، و تسلیم حوادث روزگار شدن . پس آن کس که جدال و نزاع را عادت خود قرار داد از تاریکى شُبهات بیرون نخواهد آمد و آن کس که از هر چیزى ترسید همواره در حال عقب نشینى است ، و آن کس که در تردید و دودلى باشد زیر پاى شیطان کوبیده خواهد شد ، و آن کس که تسلیم حوادث گردد و به تباهى دنیا و آخرت گردن نهد ، و هر دو جهان را از کف خواهد داد .(سخن امام طولانى است چون در این فصل ، حکمت هاى کوتاه را جمع آورى مى کنم از آوردن دنباله سخن خوددارى کردم ).

حکمت 30پرهیز از غفلت زدگى (اخلاقى ، اعتقادى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ حَتَّى کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : هشدار ! هشدار ! به خدا سوگند ، چنان پرده پوشى کرده که پندارى تو را بخشیده است !

حکمت 29ضرورت یاد مرگ(اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِذَا کُنْتَ فِى إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِى إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى .

و درود خدا بر او ، فرمود : هنگامى که تو زندگى را پْشت سر مى گذارى و مرگ به تو روى مى آورد، پس دیدار با مرگ چه زود خواهد بود .

حکمت 28 برترین پارسایی (اخلاقى ، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : برترین زهد ، پنهان داشت زهد است !

حکمت 27روش درمان دردها (بهداشتى ، درمانى)

وَ قَالَ [علیه السلام] امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَى بِکَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : با درد خود بساز ، چندان که با تو سازگار است .

حکمت 26رفتار شناسى ( و نقش روحیات در تن آدمى )(علمى،اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِى فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : کسى که چیزى را در دل پنهان نکرد جز آن که در لغزش هاى زبان و رنگ رخسارش ، آشکار خواهد گشت.(6)

حکمت 25ترس از خدا در فزونى نعمت ها (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] یَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : اى فرزند آدم ! زمانى که خدا را مى بینى که انواع نعمت ها را به تو مى رساند تو در حالى که معصیت کارى ، بترس.

حکمت 24روش یارى کردن مردم (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : از کفّاره گناهان بزرگ ، به فریاد مردم رسیدن ، و آرام کردن مصیبت دیدگان است.

حکمت 23ضرورت عمل گرایى (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : کسى که کردارش او را به جایى نرساند ، افتخارات خاندانش او را به جایى نخواهد رسانید.

حکمت 22روش گرفتن حق (اخلاقى ، سیاسى)

وَ قَالَ [علیه السلام] لَنَا حَقٌّ فَإِنْ أُعْطِینَاهُ وَ إِلَّا رَکِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ وَ إِنْ طَالَ السُّرَى .

قال الرضى و هذا من لطیف الکلام و فصیحه و معناه أنا إن لم نعط حقنا کنا أذلاء و ذلک أن الردیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الأسیر و من یجرى مجراهما.
و درود خدا بر او ، فرمود : ما را حقّى است اگر به ما داده شود ، و گرنه بر پشت شتران سوار شویم و براى گرفتن آن برانیم هر چند شب رُوى به طول انجامد.(5)

حکمت 21ارزش ها و ضد ارزش ها (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ وَ الْحَیَاءُ بِالْحِرْمَانِ وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ .

و درود خدا بر او ، فرمود: ترس با نا امیدى ، و شرم با محرومیت همراه است ، و فرصت ها چون ابرها مى گذرند ، پس فرصت هاى نیک را غنیمت شمارید.

حکمت 20 روش برخورد با جوانمردان (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَقِیلُوا ذَوِى الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ فَمَا یَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : از لغزش جوانمردان در گذیرید، زیرا جوانمردى نمى لغزد جز آن که دست خدا او را بلند مرتبه مى سازد.

حکمت 19ره آورد شوم هوا پرستى (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ جَرَى فِى عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : آن کس که در پى آرزوى خویش تازد ، مرگ او را از پاى در آورد.

حکمت 18ره آورد شوم فرار از جنگ (سیاسى ، اخلاقى ، نظامى)

وَ قَالَ [علیه السلام] فِى الَّذِینَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : (درباره آنان که از جنگ کناره گرفتند) حق را خوار کرده ، باطل را نیز یارى نکردند.

حکمت 17 ضرورت رنگ کردن موها (بهداشتى ، تجمل و زیبایى)

وَ سُئِلَ [علیه السلام] عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ ص غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ فَقَالَ ع إِنَّمَا قَالَ ص ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ .

و درود خدا بر او ، فرمود : (از امام پرسیدند که رسول خدا (ص) فرمود : موها را رنگ کنید و خود را شبیه یهود نسازید یعنى چه ؟ فرمود) پیامبر (ص) این سخن را در روزگارى فرمود که پیروان اسلام اندک بودند، اما امروز که اسلام گسترش یافته ، و نظام اسلامى استوار شده ، هر کس آن چه را دوست دارد انجام دهد.

حکمت 16شناخت جایگاه جبر و اختیار (اعتقادى ، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ حَتَّى یَکُونَ الْحَتْفُ فِى التَّدْبِیرِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : کارها چنان در سیطره تقدیر است که چاره اندیشى به مرگ مى انجامد.(3)

حکمت 15روش برخورد با فریب خوردگان (اخلاقى ، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَا کُلُّ مَفْتُونٍ یُعَاتَبُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : هر فریب خورده اى را نمى شود سرزنش کرد.

حکمت 14روش برخورد با خویشاوندان (اخلاقى ، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] مَنْ ضَیَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَدُ .

و درود خدا بر او ، فرمود : کسى را که نزدیکانش واگذارند ، بیگانه او را پذیرا مى گردد.

حکمت 13روش استفاده از نعمت ها (اخلاقى ، معنوى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : چون نشانه هاى نعمت پروردگار آشکار شد، با ناسپاسى نعمت ها را از خود دور نسازید.

حکمت 12آیین دوست یابی (اخلاقى، اجتماعی، تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ .

و درود خدا بر او ، فرمود : ناتوان ترین مردم کسى است که در دوست یابى ناتوان است ، و از او ناتوان تر آن که دوستان خود را از دست بدهد.

حکمت 11روش برخورد با دشمن (سیاسى ، اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : اگر بر دشمنت دست یافتى ، بخشیدن او را شکرانه پیروزى قرار ده.

حکمت 10روش زندگى با مردم (اخلاقى، اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ .

و درود خدا بر او ، فرمود : با مردم آن گونه معاشرت کنید ، که اگر مْردید بر شما اشک ریزند، و اگر زنده ماندید ، با اشتیاق سوى شما آیند.

حکمت 9شناخت ره آورد اقبال و ادبار دنیا (اجتماعی، سیاسى)

وَ قَالَ [علیه السلام] إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَى أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : چون دنیا به کسى روى آورد ، نیکى هاى دیگران را به او عاریت دهد ، و چون از او روى برگرداند خوبى هاى او را نیز بربایند.

حکمت 8شگفتى هاى تن آدمی (علمى ، فیزیولوژى انسانى)

وَ قَالَ [علیه السلام] اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمٍ وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ وَ یَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ .

و درود خدا بر او ، فرمود : از ویژگى هاى انسان در شگفتى مانید ، که : با پاره اى " پى " مى نگرد ، و با " گوشت " سخن مى گوید . و با " استخوان " مى شنود ، و از " شکافى " نَفس مى کشد!!(1)

حکمت 7ایثار اقتصادى و آخرت گرایی (اخلاقى ، اقتصادى)

وَ قَالَ [علیه السلام] وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِى عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِى آجَالِهِمْ .

و درود خدا بر او ، فرمود : صدقه دادن دارویى ثمر بخش است ، و کردار بندگان در دنیا ، فردا در پیش روى آنان جلوه گر است.

حکمت 6ارزش هاى رازدارى و خوشرویی (اخلاقى،سیاسی،اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِى الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَیْضاً الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : سینه خردمند صندوق راز اوست و خوشرویى وسیله دوست یابى ، و شکیبایى ، گورستان پوشاننده عیب هاست . و یا فرمود : پرسش کردن وسیله پوشاندن عیب هاست ، و انسان از خود راضى ، دشمنان او فراوانند.

حکمت 5شناخت ارزش هاى اخلاقى (اخلاقى،سیاسی،اجتماعى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ .

و درود خدا بر او ، فرمود : دانش، میراثى گرانبها ، و آداب ، زیورهاى همیشه تازه ، و اندیشه ، آیینه اى شفاف است

حکمت 4ارزش هاى اخلاقى و ضد ارزش ها(اخلاقى ، تربیتى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْعَجْزُ آفَةٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ وَ نِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَى .

و درود خدا بر او ، فرمود : ناتوانى ، آفت و شکیبایى ، شجاعت و زُهد ، ثروت و پرهیزکارى ، سپرِ نگه دارنده است : و چه همنشین خوبى است راضى بودن و خرسندى .

حکمت 3شناخت ضد ارزش ها(اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] الْبُخْلُ عَارٌ وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِى بَلْدَتِهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : بْخل ننگ و ترس نقصان است . و تهیدستى مرد زیرک را در برهان کُند مى سازد و انسان تهیدست در شهر خویش نیز بیگانه است.

حکمت 2شناخت ضد ارزش ها (اخلاقى)

وَ قَالَ [علیه السلام] أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ .

و درود خدا بر او، فرمود : آن که جان را با طمع ورزى بپوشاند خود را پُست کرده ، و آن که راز سختى هاى خود را آشکار سازد خود را خوار کرده ، و آن که زبان را بر خود حاکم کند خود را بى ارزش کرده است.

حکمت 1روش برخورد با فتنه ها(اخلاقى ، سیاسى)

قَال َ[علیه السلام] کُنْ فِى الْفِتْنَةِ کَابْنِ اللَّبُونِ لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ.

درود خدا بر او ، فرمود: در فتنه ها چونان شتر دو ساله باش، نه پشتى دارد که سوارى دهد و نه پستانى تا او را بدوشند.

ولادت حضرت مهدی

آیا حضرت مهدى علیه السلام دیده به جهان گشوده است
مقدمه

برگرفته از آثار آیة الله سید محمد کاظم قزوینی از آغاز بحث تا کنون این مطالب ترسیم گردیده است :
1ـ آیاتى که از وجود گرانمایه امام مهدى نوید مى دهد.
2ـ روایاتى که از آن حضرت ، ظهور، نام و نسب او بشارت دارد.
3ـ و نکات دیگرى که پیرامون این موضوعات مهم و اساسى لازم بنظر مى رسید.
و لازم بـه یـادآورى اسـت کـه روایـات رسـیـده از پـیـامـبـر(ص ) و امـامـان اهـل بـیـت علیهم السلام در مورد وجود گرانمایه حضرت مهدى علیه السلام و ظهور و نقش دگـرگونساز او، همه ، پیش از ولادت آن گرامى بیان گردیده و بر این اساس ‍ همه آنها به منزله نویدها، بشارتها و اخبار از آینده است ، از آینده جهان و انسان ، از آینده جامعه ها و تـمـدنـهـا از آیـنـده حرکت تاریخ بسوى نور و روشنایى و فلاح و نجات با ظهور حجت خدا.
ایـنـک بـحث به ولادت حضرت مهدى علیه السلام مى رسد. ولادت بزرگمردى که قرآن و پـیـامـبـر(ص ) و پـیشوایان راستگوى اهل بیت علیه السلام همگى نوید آن را دادند و اینجا نـقـطـه اخـتـلاف و دیـدگـاهـهـاى مـتـفـاوت و مـیـدان بـرخـورد حـق و باطل و رزمگاه واقعیت با دجالگرى و دروغ پردازى و حق ستیزى است . و از آن جایى که ما هـمچنان به دلایل و براهین قطعى و انکار ناپذیر و کافى ، مسلح و مجهز هستیم ، شایسته اسـت که این بحث را نیز تا سرحد توان ، در پرتو خرد و منطق طرح کنیم و آنگاه خواننده عزیز را با وجدان و خرد و اندیشه اش براى تصمیم گیرى و انتخاب تنها گذاریم ، چرا که مسئولیت ما فراتر از این نیست و خداست که هدایتگر به راه راست و درست است .
هـمـه کـسـانـى کـه بـه انـبـوه روایـات رسـیـده از پیامبر(ص ) و امامان نور علیهم السلام پیرامون وجود گرانمایه حضرت مهدى علیه السلام ایمان آورده اند بر آنان لازم است که بـه ولادت آن گـرامـى نـیـز ایمان داشته و بدان اعتراف نمایند، چرا که عاقلانه و منطقى بـنـظـر نمى رسد که از سویى این روایات انبوه ، بشارتها و اخبار بسیار از آینده جهان را، بـپـذیـریـم و از دگر سو بر این پندر بى اساس باشیم که امام مهدى علیه السلام هنوز جهان را به نور وجودش نورباران نساخته و متولد نشده است .
اینک توضیح و تبیین مطلب :
حـقـیـقـت ایـن اسـت کـه روایـت رسـیـده از پـیـامـبـر(ص ) و امـامـان اهل بیت علیهم السلام در مورد آخرین امام معصوم ، به شایستگى و بدون هیچ نقطه ابهامى ، نـسـب آن حـضـرت را ترسیم مى کند و به صراحت باز مى گوید که : (( امام مهدى علیه السـلام نـهـمـیـن فـرزنـد امـام حـسـیـن علیه السلام است . )) بدین معنا که چهارمین امام نور، حـضـرت سـجـاد نـخـسـتـیـن فـرزند امام حسین علیه السلام و حضرت باقر دومین فرزند و فـرزنـدزاده آن حـضـرت و بـر این اساس ، حضرت عسکرى علیه السلام پدر گرامى امام مـهـدى ، هـشـتـمـیـن فـرزنـد امـام حـسین علیه السلام و خود حضرت مهدى علیه السلام نهمین فرزند از نسل سرفراز پیشواى شهیدان است .
و نـیـز روشن است که امام حسن عسکرى علیه السلام بوسیله سم خیانت استبداد، زندگى را بـه درود گـفـت و هـزاران نفر از مردم پیکر پاک آن حضرت را تا معراج بدرقه و در مرقد پـاکـش بخاک سپردند. با این بیان براى ایمان آوردگان به انبوه روایات و بشارتهاى پـیامبر و امامان نور علیهم السلام چه راهى جز ایمان و باور عمیق ولادت دوازدهمین امام نور خواهد بود؟
چـرا کـه نـمى توان پذیرفت که پدر گرامى آن حضرت به شهات رسیده باشد اما خود او، نـه دیـده به جهان گشوده و نه در عالم رحم باشد، مگر مى توان گفت که انسانى از دنیا برود و آنگاه پس از دهها یا صدها سال دیگر، فرزند بى واسطه اش بدنیا بیاید؟
بـر این اساس ، تنها همان دیدگاه نخست ، منطقى و استوار است که امام مهدى علیه السلام بى هیچ تردیدى در زمان پدر بزرگوارش حضرت عسکرى علیه السلام ولادت یافته و اکـنـون هم در پرتو اراده و قدرت آفریدگار هستى ، در همین جهان ما زندگى مى کند و در انتظار دریافت فرمان قیام و ظهور خویش براى اصلاح جهان و جهانیان است .
چرا که طبق انبوه روایات ، این پندار که ممکن است آن حضرت ولادت یافته و از دنیا رفته باشد نیز، بى اساس است . زیرا روایات بیانگر آن است که آن اصلاحگر بزرگ ، زمین و زمـان را از عدالت و دادگرى لبریز مى سازد و نویدها و بشارتها را تحقق مى بخشد، مـگـر نـه ایـنکه هم اکنون ستم و بیداد گرچه جهان را لبریز نساخته ، اما فراگیر شده است ؟ و به صراحت صدها روایت ، آن حضرت پس از اینکه ، جهان لبریز از ستم و بیداد گردید ظهور خواهد کرد و به فرمان خدا و در پرتو عنایات او، بیداد را نابود و زمین را مملو از عدالت خواهد ساخت .

ولادت نور در منابع شیعه و اهل سنت

برگرفته از آثار آیة الله سید محمد کاظم قزوینی بـهـر حـال روایـاتـى کـه از ولادت یـافـتـن حضرت مهدى علیه السلام در زمان پدر گـرانـقـدرش نـویـد مى دهد، بسیار است بطورى که شمارش آنها سخت و دسته بندى آنها نـیـز مـشـکـل اسـت و هـمـه آنـهـا در کـتـابـهـاى مـعـتـبـر شـیـعـه و اهل سنت ، موجود مى باشد.
بـر ایـن اسـاس اسـت کـه پـیـروان مـکتب خاندان وحى و رسالت با ایمان به این نویدها و بـشـارتـهـاى مـوجود در انبوه روایات ، به ولادت حضرت مهدى علیه السلام ایمان عمیق و تردید ناپذیرى دارند و هیچ شک و شبهه اى را در این مورد روا نمى شمارند.
اینک صدها سال است که در شهرها و تمامى مناطق شیعه نشین ، سالروز ولادت پربرکت آن گـرامـى مـردم عـصـرهـا و نسلها، در پانزدهم شعبان با شور و شوق وصف ناپذیرى جشن گـرفـتـه مـى شـود و هـر سـاله در ایـن روز جـاودانـه ، هـزاران محفل و پرشکوه شادمانى در مساجد، مدارس علمى ، خانه ، حوزه درس علما و متفکران شیعه و دیـگـر مراکز دینى برپا مى گردد و به گرامى داشت آن میلاد خجسته شیرینى پخش مى گـردد و قـصـیـده هـاى مناسب ، القا مى شود. سخنوران در این رابطه سخنرانى مى کنند و همه از ولادت آن حضرت سخن مى گویند.
کـتـابها و آثار قلمى پیروان اهل بیت علیهم السلام نیز، ولادت حضرت مهدى علیه السلام را مسلم اعلان نموده و هیچ نقطه اى براى تردید افکنى و چون و چرا بافى نمى گذارند.
از ایـنـهـا کـه بـگذریم ، اهل سنت نیز به دلیل انبوه روایات رسیده از پیامبر(ص ) که در کـتـابـهـاى مـعـتـبـر آنـان مـوجـود است و همه نوید از ولادت و ظهور و نقش دگرگونساز آن گـرامـى دارد، ایـنـان نـیـز بـه ولادت حـضرت مهدى علیه السلام معتقدند و علما، بزرگ ، پـیـشـیـنـیـان و مـحدثان آنان نیز، ولادت آن حضرت را قطعى و مسلم مى دانند که اینکه به ترسیم برخى از آنها مى پردازیم .

دانشمندان اهل سنت و اعتراف به ولادت امام مهدى

برگرفته از آثار آیة الله سید محمد کاظم قزوینی مـرحـوم (( شـیـخ نـجـم الدیـن عـسـکـرى )) در جـلد اول کـتـاب خـویـش (178) نـام چـهـل تـن از عـلمـا و دانـشـمـنـدان اهـل سـنـت را آوره اسـت کـه هـمـگـى آنـان در کتابهاى خویش با ایمان به روایات رسیده از پیامبر(ص ) به ولادت حضرت مهدى علیه السلام اعتراف نموده اند.
هـمـانـگـونه که علامه معاصر (( آیت الله العظمى صافى )) نیز در کتاب ارزشمند خود، نام و نشان گروه دیگرى از آنان را آورده است که شمارشان از 26 نفر مى گذرد و همگى به ولادت داوزدهمین امام نور، تصریح مى کند و ما در اینجا براى رعایت اختصار برخى از آن منابع اهل سنت را از این دو کتاب ترسیم مى کنیم .
کسانى که آگاهى بیشترى در این موضوع مى خواهند، مى توانند به دو کتاب مورد اشاره و دیگر کتابهایى که در این مورد نگارش یافته است مراجعه کنند.
براى نمونه :
1ـ (( محمد بن طلحه حلبى شافعى )) در کتاب خود ضمن بحث گسترده اى مى نویسد: (( باب دوازدهم در مورد حضرت مهدى علیه السلام است .... ))
و آنـگـاه ضـمـن بـرشـمـردن نـامها و القاب آن حضرت مى نویسد: (( او در شهر تاریخى سامرا دیده به جهان گشود.... )) (179)
2ـ مـحـمـد بـن یـوسـف کـنـجـى شـافـعـى از دیـگـر عـلمـاى بـزرگ اهل سنت است او در کتاب خویش مى نویسد:
(( حـضـرت مـهـدى عـلیه السلام فرزند جناب حسن عسکرى علیه السلام است . آن وجود گـرانـمـایـه ، زنـده و در اوج سـلامـت و طـراوت از زمـان غـیـبـت خویش تاکنون در این جهان زندگى مى کند.... )) (180)
3ـ مـحـمـد بـن احـمـد مـالکـى مـعـروف بـه ابـن صـبـاغ نـیـز از عـلمـاى اهل سنت است و در کتاب خویش در باب دوازدهم مى نویسد:
(( ابـوالقـاسـم ، مـحـمـد، حـجت ، فرزند حضرت حسن عسکرى علیه السلام است . او در شهر سامرا و در نیمه شعبان 255 هجرى دیده به جهان گشوده است . )) (181)
4ـ از دیـگـر عـلمـاى آنان سبط ابن جوزى حنفى است او در کتاب خویش در مورد فرزندان حضرت عسکرى در بخشى تحت عنوان فصل فى ذکر الحجة المهدى مى نویسد:
(( او نـام بـلنـد آوازه اش مـحـمـد، فـرزنـد حـسـن عـسـکـرى علیه السلام است و کنیه اش ابـوالقـاسـم مـى باشد. او را: الخلف الحجة ، صاحب الزمان ، القائم المنتظر نیز خوانده اند و آن حضرت آخرین امامان است .... )) (182)
5ـ احـمـد بـن حـجـر عالم دیگرى از اهل سنت است او در کتاب خویش به هنگام بحث در مورد شخصیت حضرت عسکرى علیه السلام مى نویسد:
(( او جـز فـرزنـدش ابـوالقـاسـم مـحمدالحجة ، فرزندى به یادگار ننهاد و فرزند گرانمایه اش ، به هنگامه شهادت پدر، پنج ساله بود، اما خداوند حکمت و بینشى ژرف و اعجازآمیز به او ارزانى فرمود.... )) (183)
6ـ از عـلمـاى دیگر اهل سنت شبراوى شافعى است . او در مورد ولادت دوازدهمین امام نور در کتاب خویش مى نویسد:
(( امـا یـازدهـم ، (( حسن خالص )) (184) است که به لقب عسکرى معروف است و او را شرافت همین بس که امام مهدى علیه السلام از فرزندان گرانمایه اوست .... )) (185)
آنگاه مى افزاید: (( امام مهدى علیه السلام فرزند حضرت عسکرى علیه السلام است و در شـهـر تـاریـخـى سـامـرا در پـانـزدهـم شـعـبـان بـه سال 255 هجرى دیده به جهان گشوده . ))
7ـ عبدالوهاب شعرانى عالم دیگر اهل سنت در کتاب خویش تحت عنوان ، نشانه هاى نزدیک شـدن رسـتـاخـیـز از جـمـله قـیام و ظهور حضرت مهدى علیه السلام را مى نویسد. آنگاه مى افزاید:
(( امام مهدى علیه السلام از فرزندان امام حسن عسکرى علیه السلام است و در پانزدهم شـعـبـان بـه سـال 255 بـدنـیـا آمـده و او زنـده و بـاقـى اسـت تـا طـبـق روایات رسیده از پـیـامـبـر(ص ) بـا حـضرت عیسى علیه السلام که به هنگامه ظهور او از آسمان فرود مى آید، دیدار کند.... )) (186)
8ـ از عـلمـاى دیـگر اهل سنت عبدالله بن محمد مطیرى شافعى است . او در کتاب خویش پس از از یـادآورى نـام بلند آوازه امامان معصوم علیهم السلام تا حضرت عسکرى علیه السلام مى نویسد:
(( فـرزنـد حضرت عسکرى علیه السلام امام مهدى ، دوازدهمین امامان است . نام او محمد و قائم است و به مهدى علیه السلام نیز شهرت دارد.... ))
9ـ سـراج الدین رفاعى از دیگر دانشمندان اسلامى است . او در کتاب خویش (187) در این مورد مى نگارد:
(( امـا، یـازدهـمـیـن امـام ، حـضـرت حـسـن عـسکرى علیه السلام پس از خویش ، فرزندش حضرت مهدى را بر جاى نهاد و او جانشین پدر و دوازدهمین امام است .... )) (188)
10ـ استاد بهجت افندى در کتاب خویش (189) از جمله مى نویسد:
(( امـام مـهـدى عـلیـه السـلام در پـانـزدهـم شـعـبـان سال 255 هجرى دیده به جهان گشود و مادرش نرجس ‍ بود... )) (190)
11ـ عـالم دیـگـر اهـل سنت حافظ محمد بن محمد حنفى نقشبندى در کتاب خویش (191) در این رابطه مى نویسد:
(( حـضـرت عـسکرى علیه السلام یازدهمین امام است و فرزند گرانمایه اش (( محمد )) نـزد یـاران و دوسـتـداران راسـتـیـن خـانـدان وحـى و رسـالت مـشـخـص و مـعـلوم بـود. او در سال 255 هجرى در پانزدهم شعبان دیده به جهان گشود. )) (192)
ایـن مطلب را از جمله بانوى بزرگ و مورد اعتماد (( حکیمه )) دختر، امام جواد علیه السلام آورده است .
12ـ سـلیـمـان قـنـدوزى حـنـفى از دیگر دانشمندان اسلامى است . او در کتاب خویش ضمن تـرسـیـم ولادت حـضـرت مـهـدى عـلیه السلام از بانو حکیمه ، دخت گرانقدر حضرت جواد علیه السلام به همان صورت که در کتابهاى معتبر شیعه آمده است ، مى افزاید:
(( ایـن روایـت و ایـن گـزارش از دیـدگاه علما و شخصیتهاى مورد اعتماد اسلامى ، محقق و مـسـلم اسـت کـه ولادت (( قـائم آل مـحـمـد )) پـانـزدهـم شـعـبـان بـه سـال 255 هـجرى رخ داد و آن حضرت در شهر تاریخى سامرا و در حیات پدرش دیده به جهان گشود. )) (193)
13ـ شبلنجى شافعى دانشمند دیگر اهل سنت در کتاب خویش در این مورد مى نوسید:
(( رحـلت حـضـرت عـسـکـرى عـلیـه السـلام روز جـمـعـه هـشـتـم ربـیـع الاول بـه سـال 260 هـجرى بود و از خود فرزندى گرانمایه بر جاى نهاد که نام او را محمد نهاده بود. )) (194)
14ـ دانـشـمـنـد دیـگـر اهـل سنت ابن خلکان است . او در کتاب خود پیرامون امام عصر علیه السلام مى نویسد:
(( ولادت آن گـرانـمـایـه ، پـانـزدهـم شـعـبـان بـه سـال 255 هـجـرى بـود و هـنـگامى که پدرش جهان را بدرود گفت : آن حضرت پنج ساله بود و مادرش نرجس نام داشت ... )) (195)
15ـ عالم دیگر اهل سنت ابن الخشاب در این مورد مى نویسد:
(( فرزند و جانشین شایسته کردار حضرت عسکرى علیه السلام حضرت مهدى بود که او را (( الخـلف الصـالح )) نـیـز مـى گـفـتـنـد. او همان صاحب الزمان است و به نام مقدس (( مهدى )) نیز شهرت دارد. )) (196)
16ـ عـبـدالحـق دهـلوى نـیـز از دانـشمندان اسلامى است . او در کتاب خود، در مورد زندگى امامان نور علیه السلام دراین رابطه مى نویسد:
(( ابـو مـحـمـد حـضـرت حـسـن عـسـکـرى عـلیـه السـلام یـازدهمین امام نور است و فرزند گرانمایه اش محمد(ص ) نزد یاران و دوستداران مورد اعتماد شناخته شده است . ))
آنـگـاه مى افزاید: (( خلف صالح ، از فرزندان حضرت عسکرى علیه السلام همان صاحب الزمان است . ))
17ـ محمد امین بغدادى سویدى در ولادت امام عصر علیه السلام مى نویسد:
(( حـضـرت مـهـدى عـلیـه السـلام بـه هـنـگـامـه رحـلت پـدر گـرانـمـایـه اش ، نـه سال داشت ... )) (197)
18ـ مورخ بزرگ اهل سنت ابى الوردى در تاریخ خود (198) آورده است که :
(( مـحـمـد، فـرزنـد حـضـرت عـسـکـرى عـلیـه السـلام در سال 255 هجرى بدنیا آمد... ))
ایـنـهـا شـمـارى از مـنـابـع و کـتـابـهـاى عـلمـا و دانـشـمـنـدان اهـل سـنـت اسـت کـه هـمـگـى آنان به ولادت پربرکت دوازدهمین امام نور، حضرت مهدى علیه السـلام تـصـریـح کـرده و پـانـزدهـم شـعـبـان بـه سـال 255 هـجـرى را بـطـور مـشـخـص ، سـالروز ولادت نـور شـنـاخـتـه انـد و همگى پدر گرانمایه او را حضرت عسکرى علیه السلام عنوان ساخته اند.
روشـن اسـت کـه اگـر بـخـواهـیـم اعـتـرافـات و تـصـریـحـات هـمـه دانـشـمـنـدان اهـل سـنـت را در ایـن مـورد، تـرسـیـم نـمـایـیـم کـتـاب ، طـولانـى و بـحـث ، خـسـته کننده مى گردد. (199)

زندگى بانو نرجس

برگرفته از آثار آیة الله سید محمد کاظم قزوینی در بـحـثـهـاى گـذشـته برخى از سخنان پیشوایان نور علیه السلام در مورد بانو نرجس ، مادر گرامى امام مهدى علیه السلام را آوردیم که از او به عنوان (( شایسته ترین کنیزان )) ، (( بهترین بانوان )) و یا (( سرور زنان )) یاد کردند. اینک مناسب بنظر مى رسـد کـه بـیـوگـرافـى او را براى آگاهى شما خواننده گرامى ، به گونه اى فشرده بیاوریم .
نامهاى آن حضرت
محدثین و مورخین ، نامهاى متعددى براى آن بانو آورده اند از آن حمله : نرجس ، سوسن ، صقیل ، صیقل ، حدیثه ، حکیمه ، ملیکه ، ریحانه و خمط. اما مشهورترین نام او (( نرجس )) و معرفترین کنیه اش (( ام محمد )) است .
در گـذشـتـه خـاطـر نـشـان سـاخـتـیـم که نامهاى متعدد براى یک انسان ، هرگز دلالت بر شـخصیتهاى متعدد نمى کند، همانگونه که بانوى نمونه اسلام ، فاطمه علیهاالسلام به تناسب ابعاد و ویژگیهاى پرشکوهش ، داراى نامهاى متعدد و گوناگون بود. این بانوى بـزرگ نـیـز داراى نـامـهـاى متعددى است که هر کدام از آنها معناى خویش را دارد و بعدى از شخصیت ولاى او را نشانگر است ، که از جمله آنها:
1ـ (( نرجس )) که نام برخى گلهاى عطرآگین است .
2 ـ (( خمط )) نوعى درخت میوه است که قرآن نیز آن را بکار برده است . (200)
3ـ (( سوسن )) نام نوعى گل خوشبو و معطر و پرفایده است که در کتابهاى طب نیز آمده است .
4ـ (( صیقل )) به مفهوم پدیده نورانى و پرجلوه و نرم است .
بـه هر حال هیچ مانعى ندارد که یک زن با شخصیت ، داراى نامهاى متعددى باشد و هر کدام از آنـها در مورد او به تناسب بکار رود. و در مورد مادر گرامى حضرت مهدى علیه السلام چـه بـسـا کـه ایـن نـامـهاى پر معنا و متعدد براساس ‍ مصالح سیاسى و اجتماعى بوده که براى ما ناشناخته مانده است .
و نـیـز روشـن اسـت کـه بـحـث در حـب و نـسـب ایـن بـانـوى بـا فـضـیـلت نـیـز در اصل بحث ضررى نمى رساند، چرا که شخصیت مورد نظر یکى است و در مورد حسب نسب او دیدگاهها متفاوت است .
و مـا در ایـنـجا دو دیدگاه معروف و مشهور دانشمندان و محدثان خویش را در مورد حسب و نسب آن بانوى اندیشمند و بزرگ مى آوریم .
آزاده اى از تبار وارستگان
1ـ (( بـشـر بـن سـلیـمـان نـخـاسى )) که از فرزندان ابو ایوب انصارى و یکى از دوسـتـان دو امـام گرانقدر حضرت هادى و عسکرى علیهماالسلام و همسایه آن دو بزرگوار در سامرا است ، آورده است که :
مـن احـکـام و آگـاهـیـهـاى لازم در مـورد بـردگـان و اسـیران را از سالارم حضرت هادى علیه السلام آموختم . و آن گرانمایه ، این حقوق و احکام را به گونه اى به من تعلیم فرمود کـه مـن بـدون اجازه او نه برده اى مى خریدم و نه مى فروختم و همواره از موارد نامعلوم و نـامـشـخـص ، تـا روشـن شـدن حـکـم آن ، دورى مـى جـسـتـم و حلال و حرام را در این مورد به شایستگى درک مى کردم .
یـکـى از شبهاى که در منزل بودم و پاسى از شب گذشته بود در خانه به صدا در آمد و یکى از خدمتگزاران حضرت هادى علیه السلام که (( کافور )) نام داشت مرا مخاطب ساخت و گـفـت کـه حـضـرت هـادى عـلیـه السـلام مـرا فـراخوانده است . لباس خویش را به سرعت پـوشـیـدم و بـه هنگامى که وارد خانه آن جناب شدم ، دیدم امام هادى با فرزندش حضرت عـسـکـرى عـلیـه السـلام و خـواهـرش (( حـکـیـمـه )) آن بـانـوى آگـاه و پـروا پـیـشه ، در حال گفتگو هستند.
پـس از سـلام ، نـشـسـتـم کـه آن حـضرت فرمود: (( بشر! تو از فرزندان انصار هستى و دوسـتـى و مـهـر انـصـار همچنان نسل به نسل نسبت به پیامبر(ص ) و خاندانش به ارث مى رسد و شما به آن صفا و محبت باقى هستید و مورد اعتماد خاندان پیامبر.
ایـنـک ! مـى خواهم تو را به فضیلت و امتیازى مفتخر سازم که هیچ کس از پیروان ما در این فـضـیـلت بـه تـو پیشى نگرفته است و تو را به رازى آگاه سازم که کسى را آگاهى نـسـاخـتـه ام و آن ایـن اسـت کـه : تو را ماءموریت مى دهم تا بانویى بزرگ و آگاه را که بـظـاهـر در صـف کـنـیـزان اسـت ، خـریـدارى نـمـایـى و او را بـه سرمنزل مقصود و محبوبش راه نمایى . ))
آنـگـاه نـامـه اى بـه خـط رومى مرقوم داشت و با مهر مخصوص خویش آن را مهر زد و بسته ویژه اى که زرد رنگ بود و در آن 220 دینار بود به من داد و فرمود: (( بشر! این نامه و کـیـسـه زر را بـرگـیر و بسوى بغداد حرکت کن و پس از ورود بدان شهر، فلان روز، در کـنـار پـل بـغـداد، مـنـتـظـر کـشـتـیـهـاى اسـیـران (( روم )) بـاش . هـنـگـامـى کـه قـایـق حـامـل اسیران رسید و خریداران که بیشتر آنها فرستادگان مقامات رژیم بنى عباس هستند اطراف آنها حلقه زدند تو از دور مراقب باش تا مردى بنام (( عمر بن یزید نخاس )) را که در میان صاحبان برده است بیابى .
او کنیزى را با ویژگیهاى خاص خود در حالى که لباس حریر ضخیم بر تن دارد براى فـروش آورده اسـت امـا آن کنیز خود را پوشانده و از دست زدن و نگاه کردن خریداران سخت جـلوگـیـرى مـى کـنـد، چـرا کـه بـظاهر در میان بردگان است و خود در حقیقت از بانوان با شخصیت و پاک و آزاده مى باشد.
فروشنده او را تحت فشار قرار مى دهد تا او را بفروشد اما او فریاد آزادى و نجابت سر مـى دهـد و بـه خـریدار که حاضر مى شود سیصد دینار به صاحب او بپردازد مى گوید: (( بـنده خدا! پول خودت را از دست مده ! اگر تو در لباس سلیمان و بر قدرت و شوکت او هـم در آیـى ، من ذره اى به تو علاقه نشان نخواهم داد. )) و بدینگونه خریدارى را که شیفته شکوه و عظمت و عفت و پاکى اوست ، نمى پذیرد و او را مى راند.
سرانجام (( عمر بن یزید )) به او مى گوید: (( من ناگزیرم تو را بفروشم پس خودت بگو راه حل چیست ؟ ))
او خواهد گفت : (( در این کار شتاب مکن ! من تنها فرد امین و درستکار و شایسته کردارى که برایم دلپسند باشد مى پذیرم . ))
در ایـن هـنـگام برخیز و به (( عمر )) بگو: (( من نامه اى به زبان رومى دارم که یکى از شـایـسـتـگـان نـوشته و ویژگیهاى مورد نظر این بانو، در شخصیت نگارنده آن جلوه گر اسـت . شـمـا نـامـه را بـه او بـده تـا بـخـوانـد اگـر تمایل داشت من وکیل نگارنده نامه هستم و این کنیز را براى او خریدارم . ))
(( بـشـر )) فـرسـتـاده امـام هـادى عـلیـه السـلام اضـافـه مـى کند که : (( من ، برنامه را همانگونه که امام دستور داده بود به دقت پیاده کردم تا نامه را به او رساندم هنگامى که نـامـه را دریـافـت داشـت و بـدان نگریست ، سیلاب اشک امانش نداد و بشدت گریست و به (( عـمـر بـن یـزیـد )) گـفـت : (( ایـنک ! مى توانى مرا به صاحب این نامه بفروشى )) و سـوگـنـدهاى سختى یاد کرد که اگر به صاحب نامه نفروشد خود را خواهد کشت و هرگز کسى را نخواهد پذیرفت .
مـن بـا فـروشنده براى خرید وارد گفتگو شدم و پس از تلاش بسیار کار به آنجا رسید که (( عمر بن یزید )) به همان پولى که سالارم امام هادى علیه السلام داده بود راضى شـد و پـس از دریـافـت هـمـه آن 220 دیـنـار، کـنـیـر مـورد نـظـر را تـحـویـل مـن داد و در حـالیـکـه او از شـادمـانـى در پـوسـت نـمـى گـنـجـیـد بـه مـنـزل بـازگـشـتیم تا او را به خانه حضرت هادى علیه السلام ببرم . همراه او به خانه رسیدیم ، اما او قرار و آرام نداشت نامه سالارم را گشود و پس از بوسه باران ساختن آن نامه را به سر و صورت خویش مالید و به روى دیدگانش نهاد.
من که از رفتار او شگفت زده شده بودم ، گفتم : (( آیا شما نامه اى را که هنوز نگارنده آن را نمى شناسى بوسه باران مى سازى ؟ ))
او گـفـت : (( بـنـده خـدا! تـو بـا ایـنـکـه فـردى درسـت انـدیـش و امانتدار و فرستاده بنده بـرگـزیـده و مـحـبـوب خـدا هستى ، در شناخت فرزند پیامبران ناتوانى . پس گوش به سخنان من بسپار و با دل توجه کن تا خود را معرفى کنم و جریان شگفت خویش را برایت بازگویم . ))
سرگذشت شگفت انگیز من
آنگاه گفت : (( من (( ملیکه )) هستم دختر (( یشوعا )) و نوه قیصر روم .
مادرم از فرزندان حواریون است و دختر (( شمعون )) ، جانشین حضرت مسیح علیه السلام .
داسـتـان مـن شـگفت انگیزترین داستانهاست . من سیزده ساله بودم که جدم قیصر (( روم )) تـصـمـیـم گـرفـت مـرا به عقد برادر زاده خویش در آورد، به همین جهت بیش از سیصد نفر کشیش و راهب از نسل حواریون و هفتصد نفر از اشراف و شخصیتهاى سرشناس کشور و چهار هـزار نفر از فرماندهان ارتش و افسران و درجه داران لشکر روم و رؤ ساى عشائر را، در کاخ خود گرد آورد و تخت بسیار بلند و پرشکوهى را که از انواع زر و سیم ساخته شده بـود در سـالن بـزرگ کـاخ قـرار داد و برادر زاده اش را بر فراز آن دعوت کرد تا طى مراسم ویژه اى مرا به ازدواج او در آورد.
امـا هـنـگـامـى کـه فـرزنـد بـرادرش برفراز تخت قرار گرفت و صلیبها گرداگرد او، آویـخـتـه شـد و اسـقـفـهـا در بـرابـر او تـعـظـیـم کـردنـد و انجیل مقدس گشوده شد، بنگاه صلیبها از جایگاههاى بلند خود، فرو غلطیدند و ستونهاى تخت در هم شکست و آن جوان نگون بخت از فراز تخت به زمین افتاد و بیهوش گردید.
بـر اثر حادثه ناگوار، رنگ اسقفها پرید و بندهاى وجودشان به لرزه در آمد و بزرگ آنـان بـه نـیـاى مـن ، قـیـصـر روم ، گـفـت : (( شـاهـا! مـا را کـارى کـه شـومـى آن از زوال آیین مسیح خبر مى دهد، معذور دار! ))
جـدم آن حـادثـه تـکـان دهـنده را به فال بد گرفت و به اسقفها دستور داد تا ستونها را بـرافـراشـتـه دارنـد و صـلیبها را بالا برند و بجاى آن جوان نگون بخت ، برادرش را بـیـاورنـد تـا مـرا بـه ازدواج او در آورد و بدینوسیله شومى پدید آمده را، با نیکبختى و سعادت فرد دوم برطرف سازد.
امـا هـنـگامى که اسقفها به دستور قیصر روم عمل کردند، همان تلخى که براى برادر زاده اول او پیش آمده بود براى دومى نیز رخ داد. مردم وحشتزده پراکنده شدند. نیاى بزرگم ، قـیـصر روم ، اندوهگین و ماتم زده برخاست و وارد قصر خویش شد و پرده هاى کاخ افکنده شد و ماجرا تمام شد و در هاله اى ابهام و نگرانى قرار گرفت .
پرافتخارترین پیوند
شب فرا رسید و آن روز دهشتناک سپرى شد. من همان شب در خواب دیدم که حضرت مسیح عـلیـه السـلام بـه هـمـراه وصـى خـود (( شـمعون )) و گروهى از حواریون وارد کاخ جدم قـیـصر روم شدند و منبرى پرفراز و شکوهمند در همان نقطه اى که جدم تخت خود را قرار داده بـود بـرپـا سـاختند. درست در همین لحظات بود که حضرت محمد(ص ) با گروهى از جـوانـان و فـرزنـدان خـویـش وارد شـدنـد. حـضـرت مـسـیـح (ص ) بـه استقبال آن حضرت شتافت و او را در آغوش کشید.
پـیـامـبـر اسـلام بـه او فـرمـود: (( مـن آمـده ام تـا مـلیـکـه ، دخـتـر شـمعون را براى پسرم خواستگارى کنم . )) و در همانحال دیدم که آن حضرت با دست خویش به امام حسن عسکرى ، اشاره فرمود.
مسیح نگاهى به شمعون کرد و گفت : (( افتخار بزرگى به سویت آمده است ، با خاندان پیامبر پیوند کن و دخترت را به فرزند او بده . ))
و شمعون هم گفت : (( پذیرفتم ))
پیامبر اسلام بر فراز منبر رفت و مرا به ازدواج پسر خود در آورد و بر این ازدواج مسیح علیه السلام و حواریون و فرزندان محمد(ص ) گواه بودند.
چه کنم ؟
از خـواب خـوش آن شـب جـاودانـه بـیـدار شـدم امـا ترسیدم خواب خود را بر پدر و جدم بازگویم .
از آن پـس قـلبـم از مـحـبـت حـضـرت عـسکرى مالامال شد به گونه اى که از آب و غذا دست شستم و به همین جهت بسیار ضعیف و ناتوان شدم و به بیمارى سختى دچار گشتم .
جدم ، بهترین پزشکان کشور را یکى پس از دیگرى براى نجات من فرا خواند، اما بیهوده بـود و آنـان کـارى از پـیـش ‍ نـبـردند و هنگامى که جدم از نجات من نومید شد به من گفت : (( نـور دیده ام ! دخترم ! براى نجات جان و شفاى بیماریت چه کنم ؟ آیا چیزى به نظرت نمى رسد؟ ))
مـن گـفـتـم : (( نـه ! مـن درهـاى نـجات را به روى خود مسدود مى نگرم ، شما اگر ممکن است دستور دهید اسیران مسلمان را از زندانها و شکنجه گاهها آزاد و کند و زنجیر از دست و پاى آنـان بـردارنـد و بـر آنـان مـهـر ورزند و آزادشان سازند، امید که در برابر این مهر به اسیران و غریبان ، حضرت (( مسیح )) و مادرش (( مریم )) مرا شفا بخشند. ))
جدم به خواسته من جامه عمل پوشاند و براى شفاى من ، همه اسیران مسلمان را آزاد ساخت و من نیز خویشتن را اندکى سالم و بانشاط نشان دادم و کمى غذا خوردم و جدم شادمان گردید و بر محبت بر اسیران و احترام به آنان تاءکید کرد.
آن رؤ یاى پرشکوه :
چهار شب از آن رویاى شکوهبار گذشته بود که خواب دیگرى دیدم .
گـویـى دخـت گـرانـمـایـه پـیـامبر، سالار بانوان گیتى به همراه مریم و هزاران نفر از دوشیزگان بهشتى ، به دیدار من آمدند.
مریم پاک ، رو به من کرد و گفت : (( این ، سالار بانوان جهان ، فاطمه علیهاالسلام دخت گرانمایه پیامبر و مادر همسر آینده تو است . ))
من دامان آن بانوى بزرگ را سخت گرفتم و گریه کنان ازاینکه حضرت عسکرى از دیدار من سرباز مى زند و به خوابم نمى آید به مادرش شکایت بردم .
فاطمه علیهاالسلام فرمود: (( ملیکه ! پسرم به دیدار تو نخواهد آمد چرا که مشرک هستى . ایـن خواهرم (( مریم )) است که از دین شما بیزارى مى جوید، اگر براستى دوست دارى خـشـنـودى خدا و مسیح علیه السلام و مریم را بدست آورى و به دیدار حسن من مفتخر گردى بـگـو: (( اشـهـد ان لا اله الا الله وان ابـى مـحـمـد رسول الله . ))
اینک در انتظار دیدار پسرم باش !
مـن بـه دعـوت ، دخـت گـرانـقـدر پـیامبر(ص ) اسلام آوردم و به یکتایى خدا و رسالت مـحـمـد(ص ) گـواهـى دادم . بـانـوى بـانـوان مرا در آغوش کشید و خوش آمد گفت و فرمود: (( اینک در انتظار دیدار پسرم باش !... ))
از خـواب بـرخـاسـتـم ، امـا شـور و شوق دیدار ابو محمد حضرت عسکرى ، کران تا کران وجودم را فرا گرفته بود. در انتظار دیدارش قرار و آرام نداشتم که شب فرا رسید و او بـه خـواب مـن آمـد. هـنـگامى که او را دیدم به او گفتم : (( سرورم ! محبوب قلبم ! پس از اینکه ، قلب مرا لبریز از مهر و عشق پاک خود کردى ، به من بى مهرى نمودى ؟ ))
فـرمود: (( تنها دلیل تاءخیر دیدارت ، شرک تو بود و اینکه که به راه توحیدگرایى گام سپرده اى ، همواره به دیدارت خواهم آمد تا خداوند ما را یک جا گرد آورد. ))
و آن گرانمایه از آن روز تاکنون مرا ترک نکرده و هر شب به خواب من آمده است . ))
تدبیر براى وصال
(( بشر )) فرستاده امام هادى علیه السلام مى گوید: من که از سرگذشت عجیب او غرق در حـیـرت شده بودم ، از او پرسیدم : (( با این شرایط شما چگونه به اسارت رفتى و در صف اسیران قرار گرفتى ؟ ))
گـفـت : (( حـضـرت عـسـکرى ، شبى در عالم رؤ یا به من خبر داد که بزودى جدت ، سپاهى گـران براى نبرد با مسلمانان گسیل خواهد داشت ، شما نیز با گروهى از دوشیزگان در لباس خدمتگزار و بطور ناشناس همراه آنان بیا... ))
مـن طـبـق رهـنـمـود (( ابـو مـحـمـد )) چـنـین کردم و طلایه داران سپاه مسلمین ، ما را به اسارت گـرفتند و تا الان که خود سرگذشت خویش را به تو باز گفتم ، هیچ کس نمى داند که من دختر پادشاه (( روم )) هستم . ))
پـرسـیـدم : (( شـگـفتا! شما که دختر پادشاه روم هستى چگونه به زبان عربى سخن مى گویى ؟ ))
پـاسـخ داد: (( ایـن بـخاطر شدت محبت جدم نسبت به من بود که مرا با همه وجود و امکانات بـه آموزش ، دانش و بینش تشویق کرد و بانوى مترجم و زبانشناسى را همواره در خدمت من قـرار داد تا با کوشش و تلاش بسیار، زبان عربى را بطور شایسته و بایسته به من آموخت . ))
(( بشر )) فرستاده اما هادى علیه السلام مى افزاید: (( هنگامى که او را به سامرا و به مـحـضـر حـضرت هادى علیه السلام آوردم ، امام علیه السلام ضمن خوش آمد و احترام به او پرسید: (( پیروزى اسلام و مسلمانان و شکست رومیان را چگونه دیده است ؟ و در مورد شکوه و عظمت خاندان وحى و رسالت چه فکرى مى کند؟ ))
نرجس گفت : (( شما که از من ، بر این واقعیت داناترید، من چه گویم ؟ ))
حـضـرت به او فرمود: (( من در این اندیشه ام که مقدم شما را گرامى دارم . اینک کدامین یک ازایـن دو راه را بـراى گـرامیداشت خود مى پسندى : دریافت سرمایه کلانى از طلا و نقره همچون ده هزار درهم یا بشارت و نوید به افتخار ابدى و همیشگى ، کدامیک ؟ ))
پاسخ داد: (( سرورم ! دومى را، مژده به شرافت و نیکبختى جاودانه را. ))
امـام هـادى عـلیـه السـلام فـرمـود: (( پـس تـو را نوید باد به فرزند گرانمایه اى که حـکوت عدل و داد را در جهان ، پى خواهد افکند و بر شرق و غرب گیتى حکومت خواهد نمود و زمـیـن را لبـریـز از عدالت و دادگرى خواهد ساخت همانگونه که از ظلم و بیداد لبریز باشد. ))
پاسخ داد: (( چه کسى و چگونه ؟ ))
فـرمـود: (( از هـمـان شـخـصیت والایى که پیامبر در آن شب جاودان تو را از مسیح و شمعون براى او خواستگارى کرد و در حضور مسیح و جانشین او، تو را به عقد او در آورد. اینک آیا او را مى شناسى ؟ ))
پـاسـخ داد: (( آرى ! از هـمـان شـب جـاودانـه اى کـه بـه دسـت مـادر گـرانـقـدرش فـاطـمـه علیهاالسلام اسلام آوردم ، تاکنون شبى بدون عشق و ارادت معنوى به وجود مقدس او سحر نکردم و هر شب نیز خواب او را دیده ام . ))
امـام هـادى عـلیـه السـلام بـه یـکـى از خـدمـتـگـزاران فـرمود: (( کافور! خواهر گرانقدرم (( حکیمه )) را فراخوان ))
هـنـگـامـى کـه آن بـانـوى بـزرگ وارد شـد امـام هـادى عـلیـه السـلام خطاب به او فرمود: (( حکیمه ! این همان دوشیزه است ... ))
و حـکیمه او را در آغوش کشید و مورد تکریم و مهر قرار داد و شادمانى خویش را از دیدن او اعلان کرد.
حـضـرت هـادى علیه السلام به خواهر گرانقدرش فرمود: (( دختر پیامبر! اینک او را نزد خـویـش بـبـر و مـقـررات و قـوانـیـن دین را آنگونه که مى باید به او بیاموز که او همسر گرانقدر پسرم حسن و مادر پرافتخار (( قائم )) خواهد بود. )) (201)
این بود آنچه مرحوم صدوق در (( اکمال الدین )) و شیخ طوسى در (( کتاب الغیبة )) با اندک تفاوت در برخى واژه ها آوره اند که ما در حد توان بهترینها را برگزیدیم .
بـه نـظـر مـى رسـد کـه ایـن روایـت ، انـدکـى نـیـاز بـه تحلیل و تفسیر دارد، بدین صورت :
رؤ یاى راست و درست
خوابهاى راست و طابق با واقع از دیدگاه قرآن ، واقعیتى پذیرفته شده است و بررسى و تـحـقـیـق کـامـل ایـن بـحـث ، نـیـاز بـه کـتـاب مـسـتـقلى دارد همانگونه که مرحوم نورى در (( دارالسلام )) این بحث راآورده است ، اما ما در اینجا بطور فشرده نکاتى را ترسیم مى کنیم و مى گذریم :
الف : خـدا در قـرآن شـریـف ، خوابهاى متعددى را براى پیامبران بزرگ و دیگر بندگان خـویـش بـر شـمـرده اسـت کـه از آنـها، این واقعیت دریافت مى گردد که برخى از خوابها، صادق و درست و مورد توجه است و داراى پیام صادقانه و دقیق و بى کم و کاست .
بـراى نـمـونـه قـرآن در سـوره صـافـات (202) خـواب ابـراهـیـم خلیل را آورده است که در سوره یوسف (203) چهار خواب راست و درست را، آورده است که عـبـارتـنـد از: خواب یوسف ، خواب دو جوان زندانى و خواب پادشاه مصر که همه اینها، از آیـنده ، پیام داشت و همه صادقانه و درست از کار درآمد. ب : در روایات رسیده از پیامبر و امـامـان نـور عـلیـهـم السـلام بـا انـبـوهـى از خوابهاى درست و مطابق با واقع روبرو مى گردیم که سرانجام همانگونه که دیده شده بود، به وقوع پیوست براى نمونه :
1ـ پیامبر گرامى (ص ) در عالم رؤ یا دید که گروهى همچون بوزینه ها، بر منبر او جست و خـیـز مـى کنند و با تلاشهاى ارتجاعى خود امت حق طلب و توحیدگراى او را به شرک و ارتـجـاع و سـتـم و جـاهـلیـت بـاز مـى گـردانـنـد. پـیـامـبـر(ص ) در هـمـانـحـال از خـواب بـیـدار شـد و مـوج انـدوه در چـهـره اش هـویـدا گـردیـد کـه جبرئیل فرود آمد و این آیه شریفه را آورد:
(( وَ مَا جَعَلْنَا الرّوءْیَا الّتى أَرَیْناک إِلا فِتْنَةً لِّلنّاسِ وَ الشجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فى الْقُرْءَانِ ... )) (204) (205)
2ـ و نـیـز آن حـضـرت خوابهاى دیگرى دید و آنها را تفسیر کرد و آنگاه با گذشت زمان ، همانگونه که تفسیر و پیش ‍ بینى فرموده بود، تحقق یافت . (206)
3ـ و نـیـز دخـت گـرانمایه پیامبر(ص ) پدرش پیامبر را روز رحلت خویش در خواب دید و پیامبر(ص ) به او فرمود: (( دخترم ! تو امشب نزد من و میهمان من خواهى بود. )) (207)
و همانگونه که خواب دیده و تفسیر کرده بود، تحقق یافت و او به ملکوت پرکشید.
4ـ هـمـیـنگونه امیرمؤ منان علیه السلام (208) و امام حسین علیه السلام (209) هر کدام بـطور جداگانه پیامبر گرامى را در خواب دیدند و آن حضرت به شهادت آنان خبر داد و روز آن را نیز مشخص فرمود که همانگونه نیز به وقوع پیوست .
از این رو باید پذیرفت که برخى از خوابها، مطابق با واقع و داراى پیام درست از آینده است و براى انسانى که خواب دیده است ، از عالم ملکوت و جهان ماوراى طبیعت خبر مى دهد.
در روایات رسیده از پیامبر(ص ) ثابت شده است که فرمود:
(( من رآنى فقد رآنى ، فان الشیطان لا یتمثل بى )) (210)
یعنى : هر کس مرا در خوب ببیند، خوابش درست و مطابق با واقع است چرا که شیطان نمى تواند خود را شبیه من سازد.
هـمـانـگـونـه کـه نمى توان در چهره اولیاى خدا و پیامبران و امامان نور علیهم السلام در آید. و نیز بدین صورت از آن حضرت آورده اند که فرمود:
(( من راءنا، فقد رآنا... ))
یعنى : هر کس ما را در خواب ببیند، مطابق با حقیقت است و درست دیده است .
بـا ایـن بـیان ، باید پذیرفت که خواب بانو (( نرجس )) یک خواب صحیح و مطابق با واقع و داراى پیام و خبر بوده است .
بـایـد پـذیـرفت که او در عالم رؤ یا درست دیده است که پیامبر گرامى (ص ) پس از این که او به دست فاطمه علیهاالسلام اسلام آورد او را براى فرزندش خواستگارى کرد.
و نیز خوابش صحیح بود که هر شب حضرت عسکرى علیه السلام را پس از خواسگارى او بـوسـیله پیامبر(ص ) براى امام حسن علیه السلام او را در خواب مى دید و آن حضرت به او خبر داد که : (( جدش قیصر روم در اندیشه پیکار با مسلمانان و هجوم به کشور آنهاست . )) و بـه او رهـنـمـود داد کـه : چـگونه براى رسیدن به هدف و آرزوى خویش ، در لباس خـدمـتـگـزاران و پـرسـتـاران و دوشـیـزگـان کـم سـن و سـال درآمـده و در مـیـان آنـان قـرار گـیـرد و بـه هـمـراه ارتـش روم بـه مـرزها بیاید.. تا سـرانـجـام بـه اتـفـخـار دیـدار یـار و هـمـسـرى حـضـرت عـسـکـرى نائل آید و فراق و سوز هجر، به وصال تبدیل گردد.
چه اشکالى به نظر مى رسد که همه اینها مطابق با واقع و درست باشد؟
مگر نه اینکه نمونه هاى بسیارى از این امور در تاریخ رخ داده است ؟ و چه مشکلى در بحث اسـت کـه بـگـویـیـم : خـداونـد پـس از اینکه در حضرت نرجس ، این دختر اندیشمند و نواده حـواریـون و خـوبـان ، اسـتـعـداد و شـایـسـتـگـى روحـى فضایل و ارزش انسانى و امتیازات بسیارى چون : حیا، عفت ، اقتدار، ایمان عمیق ، اصالت و نـجابت و شرافت خانوادگى را قرار داد او را به این افتخار جاودانه مفتخر سازد؟ و او را بـه ایـن ویـژگـیـهـا و ارزشـهاى والا، آراسته نماید تا بدین سان به افتخار مادرى جان جانان و محبوب حضرت مهدى علیه السلام مفتخر گردد؟ آیا این اشکالى دارد؟
چرا که اصل وراثت در شخصیت و عظمت کودک نقش مهمى دارد، در غیر این صورت چه انگیزه هـایـى مـوجـب مـى گـردد کـه پـیـامـبـر گرامى (ص ) از کشور روم و از حضرت مسیح علیه السـلام در عـالم رؤ یـا از آن دوشـیـزه بـا شـخـصـیـت و پرشکوه براى فرزندش حضرت عسکرى علیه السلام خواستگار کند؟
آیـا در کـشـور پـهناور اسلامى ، براى فرزندش امام حسن علیه السلام همسرى یافت نمى شود؟
این مقدمات شگفت و تشریفات شگرف و طولانى براى چیست ؟
روشـن اسـت کـه ابـعـاد شـخـصـیت (( نرجس )) و راز و رمزهاى زندگى او بصورت کاملى بـراى مـا شـنـاخـتـه شده نیست ، اما آنچه از این روایت طولانى ، دریافت مى گردد نشانگر شکوه و عظمت شخصیت آن بانوى برجسته است .
دیدگاه دیگر
2ـ روایـت دیـگـرى نـیـز در مـنـابـع روایـى مـا مـوجود است که ترسیم گر زندگى آن بانوى با شخصیت و با اندیشه است ، که اینگونه روایت شده است :
مـرحـوم صدوق ، از (( محمد بن عبدالله مطهرى )) آورده است که مى گوید: پس از شهادت حضرت عسکرى علیه السلام به محضر بانوى اندیشمند و دخت گرانمایه امام جواد علیه السـلام حـکـیمه ، شرفیاب شدم تا از امام راستین پس از حضرت عسکرى علیه السلام که بـر اثـر بـازیـهـاى سیاسى دستگاه خلافت مردم در مورد وجود گرانمایه او دچار اختلاف عقیده و حیرت و سرگردانى مى شدند، سؤ ال کنم .
به او گفتم : (( بانوى گرامى ! آیا حضرت عسکرى علیه السلام داراى فرزند است ؟ ))
او تـبـسـم کـرد و گـفت : (( اگر او پسر نداشته باشد، پس امام راستین پس از آن حضرت کیست ؟ در حالى که همواره خاطر نشان ساخته ام که پس از دو سبط گرانمایه پیامبر، حسن و حسین علیهماالسلام هرگز امامت در دو برادر بسان آنان نخواهد بود. )) (211)
گفتم : (( سرورم ! از ولادت سالارم دوازدهمین امام نور و از غیبت او برایم بگو؟ ))
پاسخ داد: (( من کنیز با فضیلت و برجسته اى بنام (( نرجس )) داشتم که روزى فرزند بـرادرم حضرت عسکرى علیه السلام به دیدار من آمد و او را دید. به او گفتم : (( سالارم اگـر اجـازه مـى دهـیـد او را بـه خـانـه شـمـا بـفـرسـتـم تـا به افتخار همسرى شما متفخر گردد؟ ))
فرمود: (( نه عمه جان ! کدامین ویژگى او، شما را به تحسین واداشت ؟ ))
فـرمـود: (( او مـادر فـرزنـدى خـواهـد شـد کـه در پـیـشـگـاه خـدا عـزیـز و سرفراز است ، بـزرگـمـردى را بـدنـیـا خـواهـد آورد کـه خـداونـد بـه دسـت او زمـیـن را مـمـلو از عدل و داد خواهد ساخت ، همانگونه که از جور و بیداد لبریز باشد. ))
گفتم : (( سرورم ! پس او را به خانه شما مى فرستم ، آیه اجازه مى دهید؟ ))
فرمود: (( در این مورد از پدر گرانمایه ام اجازه بگیرید. ))
جـنـاب حـکـیمه مى گوید: لباس خویش را پوشیدم و به خانه حضرت هادى علیه السلام آمـدم . پـس از نـثـار درود بر آن وجود گرانمایه نشستم که آن حضرت سخن را آغاز کرد و فرمود: (( حکیمه ! نرجس را به خانه پسرم حسن ، بفرست ))
گـفـتـم : (( سالار من ! من به همین دلیل به دیدار شما آمدم تا در این مورد کسب اجازه نمایم . ))
حـضـرت فـرمـود: (( خـدا دوسـت دارد در ایـن پـاداش پـرشـکـوه تو را شریک و در این کار شایسته بهره ورت سازد. ))
ایـن بـانوى گرانقدر مى افزاید: (( من به خانه بازگشتم و بى درنگ نرجس را آنگونه کـه شـایـسـتـه بود آراستم و به ازدواج حضرت عسکرى علیه السلام در آوردم و در خانه خویش از آنان مهماندارى کردم . چندى آن حضرت نزد ما بود و آنگاه همراه همسرش به خانه پدرش بازگشت . )) (212)
نگرشى بر این روایت
هـمـانـگـونـه کـه مـلاحظه شد، این روایت از منشاء خانوادگى (( نرجس )) و سرگذشت شـگـفـت انـگیز زندگى او چیزى نمى گوید و تنها بیانگر این مطلب است که آن بانو در خـانـه دخـتـر امام جواد علیه السلام بود و در همانجا هم حضرت عسکرى علیه السلام او را دیـد و شـکـوه و عـظـمت معنوى را در قامت برافراشته و چهره پرنجابت و پیشانى بلند او خـوانـد. امـا ایـن روایـت از چـگـونگى رسیدن او به شهر تاریخى سامرا و به خانه جناب حکیمه خاتون ساکت است .
بـرخـى از انـدیـشـمندان معاصر، در این اندیشه اند که میان دو روایت پیوند دهند، به همین جـهـت مـى گـویـنـد: در روایت نخست ، جمله اى است که حضرت هادى علیه السلام خطاب به حکیمه مى فرماید:
(( یـا بـنـت رسـول الله ! خـذیـهـا الى منزلک ... فانها روجه ابى محمد و ام القائم . ))
یعنى : دختر پیامبر! او را به خانه خود ببر و مقررات دین را بدو تعلیم کن چرا که همسر فـرزنـدم حـسـن عـلیـه السـلام و مـادر آخـریـن امـام نـور (( قـائم )) آل محمد خواهد بود.
بـا ایـن بـیـان ، نرجس به خانه دختر امام جواد علیه السلام آمد و در آنجا بود تا امام حسن عسکرى علیه السلام او را دید و بدو نگریست ، چرا که همسر او بود.
امـا حـقـیـقـت ایـن اسـت کـه : در روایـت دوم واژه هـایـى بـکـار رفـتـه اسـت کـه بـا ایـن تاءویل و تفسیر نمى سازد براى نمونه :
حـکـیمه مى گوید: (( کانت لى جاریة یقال لها نرجس . )) و این جمله دلالت بر این مى کند که نرجس نه در خانه او به عنوان میهمان که خدمتگزار بوده و او از موضع سرور و سالار او سخن مى گوید.
دیـگـر ایـنـکـه مـى گـویـد: (( و وهـبتها الابى محمد. )) این جمله نیز با جمله امام هادى علیه السلام که در روایت اول آمده است ، نمى سازد که فرمود: (( فانها زوجة ابى محمد. ))
یک سؤ ال :
پـس از رد تـوجـیـه و تـفسیر فوق ، این سؤ ال پیش مى آید که : (( حضرت عسکرى علیه السلام چگونه به یک دختر یگانه نظر عمیق افکند و او را به خوبى نگریست ؟ ))
پاسخ این است که :
اولا: نـگـاه بـه کـنـیـز دیـگـرى بـا رضـایت مالک او جایز است و امام عسکرى علیه السلام هـرگـز بـه نـامحرم و بدون مجوز شرعى نمى نگرد، چرا که او معصوم است و عصمت مانع اشتباه لغزش و خطاست تا چه رسد به گناه .
ثـانـیـا: راوى روایـت دوم مـجـهـول است و خود روایت ضعیف ، بر این اساس اعتماد به روایت نخست بهتر و مناسبتر است .

میلاد نور

برگرفته از آثار آیة الله سید محمد کاظم قزوینی مـرحوم شیخ صدوق ، در کتاب ارزشمند خویش (213) از (( حکیمه )) دخت گرانقدر امـام جواد علیه السلام آورده است که : یازدهمین امام نور حضرت عسکرى علیه السلام پیام رسانى بسوى من گسیل داشت و مرا بخانه خویش فرا خواند.
هـنـگـامـى کـه وارد شـدم فرمود: (( عمه جان ! افطار امشب را نزد ما باش چرا که امشب ، شب مبارک پانزدهم شعبان است و در چنین شبى خداوند، جهان را به نور وجود حجت خویش ، نور باران خواهد ساخت . ))
در روایـات دیـگرى آمده است که فرمود: (( در چنین شبى ، حضرت مهدى علیه السلام دیده به جهان خواهد گشود. همو که خداوند، زمین را پس از مردنش به دست او و با ظهور او زنده و پرطراوت خواهد ساخت . ))
پرسیدم : (( سرورم ! مادر او کیست ؟ ))
فرمود: (( نرجس ، بانوى بانوان . ))
گفتم : (( فدایت گردم ! من در او هیچ نشان و اثرى از آنچه نوید مى دهید نمى بینم . ))
فرمود: (( حقیقت همان است که گفتم ، آماده باش ! ))
پس از این گفتگو به خانه (( نرجس )) آمدم .
آن وجـود گـرانمایه به عنوان تجلیل و احترام از من ، پیش آمد تا کفشهاى مرا در آورد و مرا تـکـریم کند که در پاسخ احترام او گفتم : (( از این پس ، شما سرور من و سرور خاندانم خواهید بود. ))
او از سـخـن مـن شـگفت زده شد و گفت : (( عمه جان ! چگونه ممکن است در حالى که شما دختر امـام ، خـواهـر امـام و عـمـه امـام هـستید و خود بانویى اندیشمند و پرواپیشه و بادرایت و من خدمتگزار شما هستم . ))
حـضـرت عسکرى علیه السلام گفتگوى ما را شنید و فرمود: (( عمه جان ! خداوند به شما پاداش نیک عنایت فرماید ))
آن سپیده دم پرخاطره
من ، با بانوى بانوان ، به گفتگو نشستم و به او گفتم : (( دخترم ! همین امشب خداوند پـسـرى گـرانـمـایـه بـه تـو ارزانـى خـواهـد داشت پسرى که سرور دنیا و آخرت خواهد بود. ))
(( نـرجـس )) بـا شـنیدن این نوید، غرق در حیاء و آزرم گردید و در گوشه اى نشست . من به نماز ایستادم و پس از نماز افطار کردم و براى استراحت به رختخواب رفتم .
درسـت نیمه شب گذشته بود که براى نماز نافله شب بپا خاستم . نماز را خواندم ، دیدم (( نـرجـس )) خواب است و حادثه اى رخ نداده است ، به تعقیبات نماز نشستم و بار دیگر خوابیدم و بیدار شدم ، اما دیدم او هنوز در خواب است .
پس از آن بود که او براى نماز نافله شب بپا خاست و نماز را در اوج ایمان و اخلاص بجا آورد و با شور و عشق وصف ناپذیرى به نیایش نشست .
دیـگـر از تـحـقـق و عـده و نـویـد حضرت عسکرى علیه السلام دچار تردید مى شدم که آن حـضـرت از اطـاق خـویش مرا مخاطب ساخت و فرمود: (( عمه جان ! شتاب مورز که تحقق وعده الهى نزدیک است . ))
در روایت دیگرى این مطلب بدین صورت آمده است که :
(( بـنـاگـاه دیـدم (( سـوسن )) هراسان از جاى برخواست ، وضو ساخت و به نماز نافله شب ایستاد. آخرین رکعت از نماز را مى خواند که احساس کردم سپیده صبح در راه است ، اما از ولادت نور خبرى نیست .
بـار دیـگر این اندیشه در ذهنم پدید آمد که شب رو به پایان است و سپیده سحر در راه ، پس چرا وعده الهى تحقق نیافت که نداى حضرت عسکرى علیه السلام طنین افکند و فرمود: (( عمه جان ! تردید به دل راه مده ))
مـن از آن حـضـرت و تـردیدى که در دلم پدید آمد شرمنده شدم و در اوج شرمندگى پس از نـظـاره به افق به اطاق باز مى گشتم که دیدم (( نرجس )) نماز را بپایان برده و به خـود مـى پیچد. جلو درب اطاق به او رسیدم که مى خواست از اطاق خارج گردد، پرسیدم : (( آیا از آنچه در انتظارش بودم ، چیزى حس نمى کنى ؟ ))
پاسخ داد: (( چرا عمه جان !... ))
گـفـتـم : (( خدا یار و نگاهدارت باد! خود را مهیا ساز و بر او اعتماد نما و نگران مباش که لحظات تحقق آن وعده مبارک فرا رسیده است . ))
و آنـگـاه مـتـکـایى بر گرفتم و در وسط اطاق ، آن بانو را بروى آن نشاندم و بسان یک مددکار آگاه و دلسوزى که زنان در شرایط ولادت فرزندانشان بدان نیازمندند به یارى او کـمـر هـمـت بـسـتـم . او دسـت مـرا گـرفـت و فـشار داد و از شدت درد، ناله زد و بر خود پیچید ))
حضرت عسکرى علیه السلام از اطاق خویش دستور داد که برایش سوره مبارکه (( قدر )) را تلاوت کنم .
به دستور امام علیه السلام شروع کردم .
بِّسمِ اللّهِ الرّحْمَنِ الرّحِیمِ‏
إِنّا أَنزَلْنَهُ فى لَیْلَةِ الْقَدْرِ # وَ مَا أَدْرَاک مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ ...
یعنى : ما آن (قرآن ) را در شب قدر نازل کردیم ! و تو چه مى دانى شب قدر چیست ؟!...
و شـگـفـتـا کـه دیـدم کـودک دیده به جهان نگشوده به همراه من به تلاوت قرآن پرداخت و سوره مبارکه (( قدر )) را با من تا آخرین واژه تلاوت کرد.
از شنیدن نواى دل انگیز قرآن او، هراسان شدم که حضرت عسکرى علیه السلام مرا ندا داد و فـرمود: (( عمه جان ! آیا از قدرت الهى شگفت زده شده اى ؟ اوست که ما را در خردسالى بـه بـیـان دانـش و حـکمت توانا ساخته و به سخن مى آورد و در بزرگسالى ما را در روى زمین حجت خویش قرار مى دهد چه جاى شگفتى است ؟! ))
هنوز سخن حضرت عسکرى علیه السلام به پایان نرسیده بود که (( نرجس )) از نظرم ناپدید گردید و گویى حجایى میان من و او ،فرود افکنده شد و ما را از هم جدا ساخت . ))
در روایـت دیـگرى آمده است که : (( سپس لحظاتى چند، حالت وصف ناپذیرى برایم پیش آمـد بـه گونه اى که گویى دستگاه دریافت وجودم از کار افتاده است و نمى دانم چه مى گـذرد. بـه خـود آمـدم و فـریـاد زنان و به سرعت ، به طرف اطاق حضرت عسکرى علیه السلام تافتم ، اما پیش از آنکه چیزى بگویم فرمود: (( عمه جان ! بازگرد که او را در همانجا خواهى یافت که از برابر دیدگانت ناپدید شد. ))
بـه اطـاق (( نـرجـس )) بـازگشتم دیدم پرده اى که ما را از هم جدا ساخته بود، برطرف شـده اسـت . چـشـمم به آن بانو افتاد و دیدم چهره اش غرق در نور است به گونه اى که دیـدگـانـم را خـیـره سـاخـت و در هـمـیـن لحـظـات کـودک گـرانـمـایـه اى را دیـدم کـه در حال سجده است و خدا را ستایش مى کند.
بـر بـازوى راسـت او ایـن آیـه شـریـفـه نـوشـتـه شـده اسـت کـه : (( جَاءَ الْحَقّ وَ زَهَقَ الْبَطِلُ إِنّ الْبَطِلَ کانَ زَهُوقاً )) (214)
و در سجده خویش مى فرمود:
(( اشـهـد ان لا اله الا الله ، وحـده لا شـریـک له و ان جـدى مـحـمـدا رسول الله و ان ابى امیرالمؤ منین ولى الله ... ))
یـعـنـى : گواهى مى دهم که خدایى جز خداى یکتا، که شریک و همتایى ندارد، نیست و نیاى گرانقدرم محمد(ص ) پیام آور اوست . و پدر والایم امیرمؤ منان علیه السلام دوست و جانشین پیامبر خداست .
آنـگاه امامان نور را پس از امیرمؤ منان علیه السلام یکى بعد از دیگرى تا نام مبارک پدر گرانقدرش حضرت عسکرى علیه السلام بر شمرد سپس فرمود:
(( بار خدایا! آنچه را به من وعده فرمودى تحقق بخش و کار بزرگم را در پرتو قدرتت تـدبـیر فرما و گامهایم را در قیام پرشکوه و آسمانیم براى برانداختن بیداد و ستم ، و اسـتـقـرار کـامـل عـدلت و مـهـر در سـراسـر گـیـتـى اسـتوار ساز و به دست من ، زمین را از عدل و داد لبریز گردان ! ))
پس از آن سر از سجده برداشت و به تلاوت این آیه مبارکه پرداخت :
(( شهِدَ اللّهُ أَنّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَ الْمَلائکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قَائمَا بِالْقِسطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکیمُ # إِنّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الاسلامُ ... )) (215)
یـعـنـى : خـد گـواهـى داد و فـرشـتـگـان و دانـشمندان نیز، که : هیچ خدایى برپاى دارنده عـدل ، جـز او نـیـست ، خدایى جز او نیست که پیروزمند و فرزانه است . بى تردید دین در نزد خدا تنها اسلام است .
پس از تلاوت آیه شریفه عطسه کرد و فرمود:
(( الحمدلله رب العالمین و صلى الله على محمد و آله ، زعمت الظلمة ان حجة الله داحضة لو اذن لنا فى الکلام لزال الشک . ))
یعنى : سپاس خداى را که پروردگار جهانیان است و درود خداى بر محمد و خاندانش باد!
بـیـدادگـران چـنـین پنداشته اند که : حجت خدا از میان رفته است اما اگر خدا به من فرمان ظهور دهد، آنگاه تردیدها و تردید افکنیها از میان خواهد رفت ..
پسرم سخن بگو!
آن کـودک گـرانـمـایـه را بـرگـرفتم و با شور و اشتیاق در دامان خود نشاندم ، دیدم پاک و پاکیزه است .
در ایـن هـنـگـام ، حـضـرت عـسـکـرى عـلیـه السـلام مـرا نـدا داد کـه : (( عمه جان ! پسرم را بیاور! ))
آن وجود گرامى را به پیشگاه پدرش بردم و آنحضرت او را به سبک مخصوص روى دست گـرفـت و زبـان مـبـارک خـویش را در دهان او گذاشت . آنگاه با دست خویش ، سر و چشم و گوش او را به سبکى خاص ، اندکى فشرد و فرمود: (( پسرم ! سخن بگو. ))
در روایـت دیـگـرى آمـده اسـت کـه فـرمـود: (( هـان اى حجت خدا! و اى ذخیره انبیا! و اى آخرین اوصیا! سخن بگو! هان اى جانشین همه پروا پیشگان ! سخن بگو. ))
آن نـوزاد مـبـارک ، نـخـسـت بـه یـکـتایى خدا و رسالت پیام آورش گواهى داد و ضمن درود فـرسـتـادن بـر پیامبر، نام امامان نور را، یکى پس از دیگرى بر شمرد تا به نام پدر بـزرگـوارش رسـیـد و آنگاه پس از پناه بردن به خدا از شر شیطان این آیه شریفه را تلاوت کرد:
(( وَ نُرِیدُ أَن نّمُنّ عَلى الّذِینَ استُضعِفُوا فى الأَرْضِ وَ نجْعَلَهُمْ أَئمّةً وَ نجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ# وَ نُمَکِّنَ لهَُمْ فى الأَرْضِ وَ نُرِى فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُمَا مِنْهُم مّا کانُوا یحْذَرُونَ . )) (216)
یعنى : و ما بر آنیم که پایمال شدگان روى زمین را نعمتى گران ارزانى داریم و آنان را پـیشوایان سازیم و وارثان گردانیم و آنان را در سرزمین اقتدار بخشیم و به فرعون و هامان و سپاهیانشان ، چیزى را که از آن سخت مى ترسیدند، نشان دهیم .
پس از تلاوت قرآن ، حضرت عسکرى علیه السلام او را به من داد و فرمود:
(( یـا عـمـة ! ردیـه الى امـه کـى تقر عینها و لاتحزن و لتعلم ان وعد الله حق و لکن اکثر الناس لا یعلمون . ))
یعنى : اى عمه جان ! او را به مادرش بازگردان تا دیدگانش به دیدار او روشن گردد و اندوهگین نباشد و بداند که وعده خدا حق است ، ولى بیشتر مردم نمى دانند.
کـودک گـرانـمـایـه را به مادرش بازگرداندم که دیگر فجر صادق دمیده بود و نور در کـران تـا کـران افـق ، پـدیـدار شـده و سـینه آسمان را مى شکافت و من از حضرت عسکرى عـلیـه السلام و مادر آن کودک گرانمایه ، خداحافظى نمودم و به خانه خویش بازگشتم . )) (217)
نگرشى بر روایت
آنـچـه در ایـن روایـت آمـده اسـت حـقـایـقى به نظر مى رسد که از آفت هستى سوز غلو و خـرافه بدور است ، چرا که حضرت مهدى علیه السلام نخستین کودکى نیست که لحظاتى پیش از ولادت و پس از آن ، لب به سخن مى گشاید بلکه در قرآن شریف این واقعیت به صراحت آمده است که : عیسى علیه السلام در همان نخستین روز ولادت ، یا به روایت دیگرى اولیـن سـاعـت تـولد،، لب بـه سـخـن گـشـود و به یکتایى خدایى گواهى داد و رسالت خویش را اعلان نمود و با صداى رسا تعالیم و دستوراتى را که خداى جهان آفرین بدو آموخته بود، همه را به گوشها رسانید.
بـرخـى از مـفسرین در تفسیر دو آیه 24 تا 26 سوره مریم بر این باورند که این آیات سـخـنـان عیسى علیه السلام است که پس از چشم گشودن به این جهان ، خطاب به مادرش حضرت مریم ، بیان کرده است نه نداى فرشته :
(( فَنَادَاهَا مِن تحْتهَا أَلا تحْزَنى قَدْ جَعَلَ رَبّکِ تحْتَکِ سرِیّا # وَ هُزِّى إِلَیْکِ بجِذْع النّخْلَةِ تُسقِط عَلَیْکِ رُطباً جَنِیّا # فَکلِى وَ اشرَبى وَ قَرِّى عَیْناً فَإِمّا تَرَیِنّ مِنَ الْبَشرِ أَحَداً فَقُولى إِنى نَذَرْت لِلرّحْمَنِ صوْماً فَلَنْ أُکلِّمَ الْیَوْمَ إِنسِیّا . )) (218)
یـعـنـى : پـس کـودک نـو رسـیـده از پـایـیـن پـایـش ، او را نـدا داد کـه انـدوهـگـیـن مـبـاش ! پـرواردگـارت زیـر پـاى تـو جـوى آبـى ، روان سـاخـت (و) نخل را بجنبان تا خرماى تازه چیده شده ، برایت فرو ریزد.
پـس شـما (اى مریم !) بخور و بیاشام و شادمان باش و اگر از مردم کسى را دیدى بگو: من براى خداى مهربان ، روزه نذر کرده ام و امروز با هیچ انسانى سخن نمى گویم .
اتـفاقا انبوه روایات که در (( مجمع البیان )) و (( تبیان )) آمده است ، هماهنگ با دیدگاه فوق است .
البته در روایتى هم آمده است که : (( ندا کننده ، فرشته امین بوه است . ))
به هر صورت با وجود اختلاف دیدگاه در این مورد که ندا کننده فرشته امین بوده است یا آن کودک نور سیده ، در این مطلب هیچ اختلافى نیست که یهودیان به مریم پاک گفتند:
(( کیف نکلم من کان فى المهد صبیا؟ ))
یعنى : چگونه با کودکى که در گاهواره است سخن بگوییم ؟
که کودک به قدرت خدا لب به سخن گشود و گفت :
(( إِنى عَبْدُ اللّهِ آتَانی الْکِتاب وَ جَعَلَنى نَبِیّا # وَ جَعَلَنى مُبَارَکاً أَیْنَ مَا کنت وَ أَوْصانى بِالصلَاةِ وَ الزّکاةِ مَا دُمْت حَیّا ... )) (219)
یعنى (هان اى مردم !) من بنده خدایم . به من کتاب آسمانى داده و مرا پیامبر خویش گردانیده اسـت و هـرجـا کـه بـاشم مرا برکت داده و تا زنده هستم مرا به نماز و زکات ، وصیت کرده است ... ))
یک نکته جالب
مـمـکـن اسـت گـفـتـه شـود کـه : (( سـخـن گـفـتن عیسى علیه السلام در گاهواره ، معجزه بزرگى بود که خدا آن را براى نشان دادن نبوت و رسالت او، پدید آورد. ))
پـاسـخ ایـن اسـت که : در مورد امام مهدى علیه السلام نیز خداوند براى نشان دادن امامت آن حـضـرت و نـومـیـد سـاخـتـن دشـمنان حق و عدالت ، این معجزه بزرگ را پدید آورد، چرا که حـضـرت مهدى علیه السلام امام و پیشواى عیسى علیه السلام نیز هست و آن پیامبر بزرگ به هنگامه ظهور مهدى علیه السلام از آسمان فرود مى آید و به امامت او نماز مى گذارد.
علاوه بر این ، چنین معجزات و شگفتیهایى در مورد خاندان وحى و رسالت بى سابقه نیست ، مـا در کـتـاب (( فـاطـمـه زهـرا از گـهـواره تـا شـهـادت )) روایـتـى را از طـریـق اهل سنت آورده ایم که مى گوید:
(( هـنـگـامـى کـه خـدیـجـه آن بانوى بزرگ ، به دخت گرانمایه اش فاطمه علیهاالسلام باردار بود آن کودک با مادرش ‍ سخن مى گفت . )) (220)
و نـیـز روایـت دیـگـرى از (( شـعـب بـن سـعـد مـصـرى )) نـقل کردیم که خدیجه مى گوید: روزى گفتم : (( هرکس محمد را تکذیب کند، زیانکار است چـرا کـه او پـیام آور پروردگار من است که در این هنگام فاطمه از شکم من ندا داد که : هان اى مـادر! مادر جان ! اندوهگین مباش و نهراس که خداوند همراه پدر من و یار و پشتیبان اوست . )) (221)
در سپیده سحر
حـضـرت مـهـدى عـلیـه السـلام در سـپـیـده دم پـانـزدهـم شـعـبـان بـه سال 255 هجرى ، در شرایط خاص و جو ویژه اى که خاندان وحى و رسالت ناگزیر از نـهـان داشـتـن ولادت مـبـارک او بودند، دیده به جهان گشود، دقایقى پیش از طلوع فجر و درخـشـش انوار طلایى خورشید. به هنگامى که خودکامگان رژیم بیدادگر اموى و پیراوان آنان ، طبق عادت همیشگى خود به جاى راز و نیاز با خداى هستى در خواب عمیق بودند. همان لحـظـاتـى کـه بـیـت رفـیـع عـلوى و عـسـکـرى عـلیـه السـلام بـا نـواى دل انـگـیـز و جـانـبـخـش نـیـایـش بـا خـدا و نـمـاز و تـلاوت قرآن آباد و آزاد بود و بسوى جاودانگى پیش مى رفت .
راستى که آن لحظات سپیده دم جمعه نیمه شعبان ، چقدر افتخارآمیز و دوست داشتنى و مبارک بود.
آن شـب جـاودانه و پربرکتى که هیج کودکى در آن لحظات به دنیا نمى آید جز اینکه راه ایـمان و پروا، خواهد پیمود و اگر در سرزمینهاى شرک زده باشد خداوند او را به برکت حـضـرت مـهـدى عـلیـه السـلام بـسـوى ایـمـان و تـقـوا، رهـنـمـون و انتقال خواهد داد. (222)
آرى ! در آن لحـظات پربرکت سپیده دم ، لحظات مناجات و راز و نیاز شیفتگان حق ، او دیده بـه جهان گشود و چقدر آن لحظات براى ولادت محبوب دلها مناسب بود، چرا که همه ابعاد بینش و حکمت ، در آن هنگام رعایت شده بود.
بدینسان آن گرامى ، دیده به جهان گشود و (( حکیمه )) بانوى بزگ اسلام ، در آن شب تـاریـخـى در خـانـه حـضـرت عـسـکـرى عـلیـه السـلام حـضـور داشـت و در هـمـه مراحل و جرایان ولادت امام مهدى علیه السلام بود و شاهد درخشش ‍ نور وجود او.
روشـن اسـت کـه هـمـه جا ولادت کودک با گواهى زنان خانواده ، یا قابله نوزاد، ثابت مى گـردد و در جـریـان ولادت حـضـرت مـهـدى علیه السلام باید بخاطر داشت که آن بانوى بـزرگـى کـه بـر ایـن ولادت گـواهـى داده است ، دخت گرانمایه امام جواد علیه السلام و خـواهـر گـرامـى حـضرت هادى علیه السلام و عمه اندیشمند و پروا پیشه حضرت عسکرى علیه السلام است ، آیا در سخن مورد اعتمادتر و در زبان و بیان ، پاکتر و درستکارتر و در ایمان عمل و تقوا، مورد اطمینان تر از او مى توان یافت ؟
او بـراسـتـى زنـى پـرشـرافت ، عبادت پیشه ، شایسته کردار و نیایشگر با خدا بود و بانویى با این ویژگیها، چگونه مى توان در دستى گفتار و صداقت کلامش ، تردید روا داشت ؟
تردید افکنى منحرفان
بـرخـى از مـنحرفان و حق ستیزان در ولادت حضرت مهدى علیه السلام تردید نموده و یـا بـذر تـردیـد مـى افشانند و مى گویند منبع این خبر، تنها بانویى بنام (( حکیمه )) است و با گواهى یک زن ، چگونه یک واقعیت به این بزرگى و شکوه ، ثابت مى شود؟
ایـنـگـونـه عناصر حق ستیز که در حماقت و کودنى ، رکورد را شکسته اند، گویى انتظار دارنـد کـه آن وجـود گـرانـمـایـه در یـکـى از مـیـدانـهاى پرجمعیت یا در مسجدى لبریز از نمازگزار یا در نقطه دیگرى که انبوه انبوه مردم در گشت و گذار باشند، دیده به جهان بـگـشـایـد و جـریـان ولادتـش در بـرابـر دیـدگـان تـوده هـاى مـردم و در چشم انداز امواج خروشان انسانها باشد تا براى این کج اندیشان و منحرفان وجود گرانمایه و ولادت او ثابت گردد.
راسـتـى که چنین روانهاى پلیدى زشت باد! و چنین اندشه هاى پست و بى محتوایى نابود باد! و نفرین تاریخ بر این دیدگاه منحط و بر آن کسى که درونش از عقده حقارت و کینه توزى ، انباشته است !
به هر حال واقعیت این است که : ولادت کودک با گواهى زنان خانواده ثابت مى شود آن هم بانویى به عظمت و شکوه (( حکیمه )) .
اما در مورد حضرت مهدى علیه السلام گواهى (( حکیمه )) آن بانوى بزرگ و اندیشمند و پـروا پیشه تنها دلیل ولادت حضرت مهدى علیه السلام نیست ، خود حضرت عسکرى علیه السلام نخستین شاهد ولادت فرزندش بود و همو بود که در آن جو وحشت و ترور، با وجود همه موانع و فقدان امکانات براى پیام رسانى و اعلان ولادت دوازدهمین امام نور، باز هم از هـیـچ تـلاش ، کـوشش و فداکارى فروگذارى نکرد و تا سرحد امکان ، ولادت نور را به دوستداران خاندان وحى و رسالت اعلان کرد که در بخشهاى آینده خواهد آمد.
قربانى و میهمانى
واژه (( عقیقه )) در فرهنگ اسلامى ، به معناى کشتن گوسفند، گاو یا شتر و... پس از ولادت کودک است و این کار از دیدگاه اسلام کارى پسندیده مى باشد.
پـیـامـبـر گـرامى (ص ) پس از گذشت هفت روز از ولادت دو فرزند گرانمایه اش حضرت حسن و حسین علیهماالسلام این کار پسندیده را انجام داد و براى هر کدام یک قوچ عقیقه کرد.
عـقـیـقـه ، با این بیان ، کارى است که بخاطر تقرب به خدا و به منظور سلامت و طراوت کودک و تاءمین حیات و آسایش ‍ او انجام مى گردد.
در روایتى از پیامبر گرامى (ص ) آورده اند که فرمود:
(( کل امرى مرتهن بعقیقته )) (223)
یعنى : هر کس در گرو عقیقه خویش است .
و اما صادق علیه السلام فرمود:
(( هـر کـودکـى در گـرو عـقـیـقـه اى اسـت کـه پس از ولادت او براى سلامتى او داده اند. )) (224)
این بیان و این تعبیر، چقدر زیبا و بدیع است ، چرا که خداوند هنگامى که فرزندى را به پدر و مادرى ارزانى مى داد، ممکن است این کودک به حیات خویش ادامه دهد و عمر طبیعى کند و مـمـکـن است که این نعمت و هدیه الهى باز پس گرفته شود و از دنیا برود. این روایات نـشـانـگر آن است که : وقتى پدر و مادر براى سلامتى و طراوت و آسایش ‍ زندگى کودک قـربانى کنند و عقیقه دهند، سلامتى او تضمین مى گردد چرا که در روایات این تعبیر آمده است که : (( عقیقه به منزله رهان است . ))
یک راز بزرگ
از هـمین دیدگاه است که حضرت عسکرى علیه السلام پس از ولادت فرزند گرانمایه اش مهدى علیه السلام سیصد گوسفند به عقیقه و به منظور سلامت و طراوت و امنیت کودک ، در راه خـدا مـى دهـد و ایـن کـودک در این مورد از همه گذشتگان و آیندگان ممتاز مى گردد چـرا که تاریخ ، جز آن گرامى ، هیچ کودکى را نشان نمى دهد که پس از ولادتش ‍ سیصد مورد، عقیقه داده شده باشد.
در ایـنـجـا بـه راز بـزرگـى مـى رسـیـم و آن ایـنـکه ، هنگامى که طبق روایات یک عقیقه و قربانى خالصانه و سپاسگزارانه ، اینگونه در تاءمین حیات کودک و عمر طبیعى شصت یا هفتاد ساله او، مؤ ثر و داراى نقش است ؛ پس کودکى که خدا مقرر فرموده است که صدها یـا هـزارهـا سـال بـا وجـود دشـمـنان بداندیشى زندگى کند و سرانجام بدست توانان او هـدفـهـاى بـلنـد پـیـامـبـران تحقق یابد چنین وجود گرانمایه و زندگى پرمخاطره و عمر طولانى ، صدها عقیقه و قربانى مى طلبد.
و روشـن اسـت کـه ایـن عـمـل بـه دسـتـور پـیامبر(ص ) و اطعام انفاق در راه خدا، هیچ گونه نـاسازگارى با این واقعیت عقیدتى و حیاتى ندارد که حافظ و نگاهدارنده و پشتیبان امام مـهـدى عـلیـه السـلام آفـریـدگـار تـوانـاى هـسـتـى اسـت و در هـمـان حال براى سلامت آن گرامى بدین شمار گسترده عقیقه و قربانى نیز داده مى شود که این کـار آثـار وضعى خود را دارد و این را نیز آفریدگار هستى مقرر فرموه است . البته این بـحـث نـیـاز بـه تـاءمـل و تـوضـیـح بـیـشـتـرى دارد، امـا در ایـنـجـا محل آن نیست .
به هر حال ، حضرت عسکرى علیه السلام این کار پسندیده را در راستاى تقرب به خدا، هـم بـه منظور تضمین و تاءمین طول عمر و زندگى پرمخاطره حضرت مهدى علیه السلام انـجـام داد و هـم بـه مـنـظـور آگـاهـى سـاخـتـن دوسـتـدارن و شـیـفـتـگـان اهل بیت علیه السلام به ولادت آخرین امام نور و آخرین حجت خدا.
او تـنـهـا بـه ایـن شـمـار گـسترده از عقیقه و قربانى بسنده نکرد بلکه به (( عثمان بن سـعـیـد )) کـه از یـاران خـاصش بود، دستور داد که ده هزار قرص نان و همین مقدار گوشت تـهـیه کند و آنان را میان (( بنى هاشم )) براى سلامتى آن کودک پرشکوه و اعلان ولادت او توزیع نماید. (225)
و نـیـز گـوسـفـنـدانـى بـه دسـتـور آن حـضـرت ذبـح شـد و بـه بـرخـى از یاران خاص ارسـال گـردید و از جانب آن گرامى تصریح شد که : (( این عقیقه فرزند گرانمایه ام مهدى است . )) (226)
بـراى نـمـونه : براى (( ابراهیم )) که یکى از یارانش بود، چهار قوچ فرستاد و همراه آنـهـا نـامـه اى مرقوم داشت که :... اینها عقیقه فرزند گرانمایه ام (( محمد مهدى )) است . بـخـور کـه گـوارایـت بـاد! و بـه هر کس از شیعیان ما توانستى از اینها بخوران و اطعام نما!. ))
و نـیـز ولادت حـضـرت مهدى علیه السلام را به برخى از شیعیان مورد اعتماد به صراحت اعلان فرمود یا بوسیله نامه و سند به آنان مژده داد و آنان را به راز دارى امر کرد.
بـراى نمونه به (( احمد بن اسحاق قمى )) که از بزگترین یاران و دوستداران خاندان وحى و رسالت بود مرقوم داشت و او را به ولادت حضرت مهدى بشارت و مژده داد.
فـراتـر از اینها، گاه فرزند گرانمایه اش را به برخى از یاران مورد اعتماد نشان مى داد تـا ایـن واقـعـیت عقیدتى و دینى روشن گردد و بدانند که دوازدهمین امام راستین ، ولادت یافته است .
این روایات نکته مورد نظر را بخوبى روشن مى سازد:
1ـ یـکى از یاران حضرت عسکرى علیه السلام (( حسن بن منذر )) است او مى گوید: روزى (( حمزة بن فتح )) نزد من آمد و گفت :
(( البشارة ! ولد ـ البارحة ـ فى الدار مولود لابى محمد علیه السلام و امر بکتمانه .
قلت : و ما اسمه ؟
قال : سمى بمحمد و کنى بجعفر. )) (227)
یعنى : مژده ! مژده که شب گذشته در خانه حضرت عسکرى علیه السلام کودکى دیده به جـهـان گـشـود و آن حـضـرت دسـتـور داد که این موضوع بسان رازى مهم سربسته و مخفى بماند.
پرسیدم : (( نام او چیست ؟ ))
پاسخ داد: (( محمد... ))
2ـ و نـیـز یـکـى از نـوادگـان (( احـمـد بن اسحاق قمى )) که از برجستگان و شایستگان شـیـعـه اسـت ، آورده اسـت کـه نـامـه اى از سالارمان حضرت عسکرى علیه السلام به نیاى گـرانـقـدرم (( احمد بن اسحاق )) که نماینده آن حضرت بود رسید که به خط مبارک خود در نامه خاصى که از آنها به (( توقیعات )) (228) تعبیر مى گردد چنین مرقوم داشته بود:
(( ولد لنـا مـولود، فـلیـکـن عـندک مستورا و عن جمیع الناس مکتوما، فانا لم نظهر علیه الا الاقـرب لقـرابـتـه و الولى لو لایـتـه ، احـبـبـنـا اعـلامـک لیـسـرک الله بـه مثل ما سرنا به و السلام . )) (229)
یـعنى : احمد! خدا به ما پسرى عنایت فرموده است ، این رازى ست که باید نزد تو بماند و از بـیـدادگـران پـوشـیـده داشـتـه شـود. مـا ایـن راز بـزرگ و شـادى آفرین را جز به نزدیکترین بستگان و شایسته ترین دوستان آشکار نکردیم ، دوست داشتیم آن را به شما اعلان کنیم تا در شادى و شادمانى ما تو نیز به خواست خدا شریک باشى .
3ـ و نیز از یک هیئت چهل نفرى از دوستداران خاندان وحى و رسالت آورده اند که : ما براى دیـدار حـضـرت عـسـکـرى عـلیـه السـلام بـه بـیـت رفـیـع امـامـت شـتافتیم . پس از ورود و تـبـادل سـخـنـان عادى ، حضرت عسکرى علیه السلام فرزند گرانمایه اش حضرت مهدى علیه السلام را در خانه خویش به ما نشان داد و فرمود:
(( هـذا امامک من بعدى و خلیفتى علیکم ، اطیعوه و لا تتفرقوا من بعدى فى ادیانکم فتهلکوا، اما انکم لا ترونه بعد یومکم هذا. ))
یـعنى : این پیشواى راستین شما پس از من و جانشین من در میان شماست ، از او فرمانبردارى کـنـیـد و پـس من در دین پراکنده مشوید که نابود خواهید شد و آگاه باشید که شما پس از ایـن او را بـه طـور آشـکـار در جـامعه خود نمى بینید. (و بدین صورت به غیبت طولانى و غمبار آن گرامى نیز اشاره کرد.)
گروه چهل نفر مى گویند: (( ما از محضر حضرت عسکرى علیه السلام خارج شدیم و پس از چند روز خبر شهادت یازدهمین امام نور، دلها را داغدار ساخت . )) (230)

پدر، مادر و ولادت امام زمان علیه السلام

برگرفته از آثار : حجة الاسلام محمد محمدی اشتهاردی پدر بزرگوار امام زمان علیه السلام حضرت امام حسن عسکرى علیه السلام امام یازدهم شیعیان است ، بنقل شیخ مفید امام عسکرى علیه السلام در مدینه در 24 ربیع الاول سال 232 متولد شد و در سال 260 در سن 28 سالگى در منزل شخصى خود در سامرا به شهادت رسید. (1)
مادر بزرگوار امام زمان علیه السلام (( ملیکه )) است که از طرف پدر دختر (( یشوعا )) فرزند امپراطور روم شرقى بود، و از طرف مادر نوه شمعون از یاران مخصوص حضرت عیسى علیه السلام و وصى او بشمار مى رفت .
او با اینکه در کاخ مى زیست و با خاندان امپراطورى زندگى مى کرد اما آنچنان پاک و با عفت بود که گویى شباهت به خانواده خود ندارد، بلکه به مادر و خانواده مادرى کشیده و زندگیش همچون زندگى شمعون و عیسى علیه السلام و مریم علیهاالسلام از صفا و معنویت و پاکى خاصى برخوردار بود، از اینرو دوست داشت با یک خانواده پاک و خداپرست وصلت کند و به توحیدیان بپیوندد، خداوند او را در این هدف کمک کرد و او را بطور عجیب (که در داستان ماجراى اسارت او و خریدارى از جانب امام هادى علیه السلام براى امام عسکرى علیه السلام در تاریخ آمده است ) به خواسته و هدفش رسانید.
ملیکه یا نرجس خاتون به خانه امام حسن عسکرى علیه السلام وارد شد، امام هادى علیه السلام به خواهرش حکیمه فرمود: او را به خانه ببر و دستورات اسلامى را به او بیاموز، او همسر فرزندم حسن علیه السلام و مادر مهدى آل محمد صلى اللّه علیه و آله خواهد بود، آنگاه به نرجس رو کرده و فرمود:
مژده باد ترا به فرزندى که سراسر جهان را با نور حکومتش پر از عدالت و دادگرى کند، پس از آنکه پر از ظلم و جور شده باشد.
آرى این چنین یک دختر پاک و دانا، آلودگى کاخ شاهان را رها کرد و در خط جد مادریش (( شمعون )) قرار گرفت و سرانجام به سعادت عظماى همسرى حضرت امام حسن عسکرى علیه السلام در آدم و لیاقت پر افتخار مادر حضرت قائم (عج ) را پیدا کرد.
او نامهاى دیگر مانند ریحانه ، صقیل و سوسن نیز دارد و خواهر امام هادى علیه السلام حکیمه او را به عنوان سیده (خانم ) مى خواند.
این بانوى با سعادت در سال 261 هجرى و به روایتى قبل از شهادت امام حسن عسکرى علیه السلام از دنیا رفت و قبر شریفش در سامرا کنار قبر منور امام عسکرى علیه السلام قرار گرفته است . (2)
امام قائم (عج ) از همین خاندان پاک در شب جمعه نیمه شعبان سال 255 هجرى در زمان حکومت معتمد عباسى در سامرا متولد شد و هنگام شهادت پدر، پنج ساله بود. (3)
تولد آن حضرت را جز عده اى خاص نمى دانستند و براى نوع مردم مخفى بود، تا مبادا مورد گزند طاغوتیان غاصب و ستمگر زمان قرار گیرد.
حکیمه خاتون عمه امام حسن عسکرى علیه السلام گوید: روز پنجشنبه نیمه شعبان به منزل برادرم رفتم ، هنگام مراجعت ، امام عسکرى علیه السلام فرمود: امشب را نزد ما باش ، امشب فرزندى که خداوند زمین را به علم و ایمان و هدایت او زنده گرداند متولد مى شود.
بالاخره ماندم صبح صادق حالت اضطراب در نرجس خاتون علیهاالسلام پدید آمد، او را در برگرفتم ، امام علیه السلام فرمود: سوره قدر را بر او بخوان ، مشغول خواندن سوره قدر شدم شنیدم آن کودک در رحم مادر در خواندن سوره با من همراهى مى کند در این موقع پرده اى بین من و آنها افکنده شد، دیگر نرجس را نمى دیدم ، از آنجا سراسیمه دور شدم امام عسکرى علیه السلام فرمود: برگرد، برگشتم در نرجس علیهاالسلام نورى مشاهده کردم که دیده ام را خیره کرد و امام زمان علیه السلام را دیدم رو به قبله به سجده افتاده سپس دستش را بلند کرد و مى گفت : گواهى مى دهم به یکتائى خدا و اینکه جدم ، رسول خدا صلى اللّه علیه و آله است ، و پدرم امیرمؤ منان علیه السلام ، وصى رسول خدا است ، بعد یک یک امامان را شمرده تا به خود رسید.
او را به نزد پدرم بردم ، تا او را دید به دست گرفت و پس از خواندن آیاتى از قرآن و انجیل و تورات و زبور این آیه را تلاوت فرمود:
(( و نرید ان نمن على الذین استضعفوا فى الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین و نمکن لهم فى الارض و نرى فرعون و هامان و جنود هما منهم ما کانوا یحذرون ؛ ))
(( اراده ما بر این قرار گرفته است که به مستضعفین ، نعمت بخشیم و آنها را پیشوایان و وارثین روى زمین قرار دهیم ، حکومتشان را پا بر جا سازیم و به فرعون و هامان و لشکریان آنها آنچه را بیم داشتند از این گروه نشان دهیم )) (4)
نمونه کامل و گسترده مفهوم آیه مذکور، ظهور حکومت حق و عدالت در تمام کره زمین بوسیله امام قائم (عج ) است .

سخنى درباره نیمه شعبان
شیخ حر عاملى رحمه اللّه از بزرگان اصحاب نقل مى کند که امام صادق علیه السلام فرمود:
(( شبى که حضرت قائم (عج ) در آن متولد شد، هیچ نوزادى در آن شب متولد نمى شود مگر اینکه مؤ من خواهد شد، و اگر در سرزمین کفر متولد گردد، خداوند او را به برکت امام مهدى (عج ) به سوى ایمان منتقل مى سازد. )) (5)
در نیمه شعبان زیارت حضرت امام حسین علیه السلام و همچنین زیارت امام زمان علیه السلام مستحب است ، امام صادق علیه السلام فرمود:
(( شب نیمه شعبان بهترین شب بعد از شب قدر است و خواندن دو رکعت نماز در شب نیمه شعبان بعد از نماز عشاء مستحب است ، در رکعت اول بعد از حمد، سوره کافرون و در رکعت دوم بعد از حمد سوره توحید خوانده شود )) . (6)
غسل و شب زنده دارى و عبادت در این شب بخصوص فضائل بسیار دارد، این شب در نزد خدا چنین مقامى دارد که ولایت با سعادت امام زمان علیه السلام در سحرگاه این شب واقع شده و بر عظمت و رونق آن افزوده .
ضمنا روایاتى آمده که نیمه شعبان همان شب قدر و تقسیم ارزاق و عمرها است ، و در بعضى از این روایات است شب نیمه شعبان شب امامان علیهم السلام است و شب قدر شب رسول خدا صلى اللّه علیه و آله است .
از جمله فضائل این شب اینکه ، از شبهاى مخصوص زیارت امام حسین علیه السلام است که صد هزار پیامبر (صلواة اللّه علیهم ) آن حضرت را در این شب زیارت مى کنند.
از نمازهاى مستحبى که در این شب وارد شده دو رکعت نماز است که در هر رکعت بعد از حمد صد بار سوره توحید خوانده مى شود.
نقل شده : رسول اکرم صلى اللّه علیه و آله فرمود: شب نیمه شعبان در خواب دیدم جبرئیل بر من نازل شد و فرمود: اى محمد: اى محمد صلى اللّه علیه و آله و سلم در چنین شبى خوابیده اى ؟ گفتم : این شب چه شبى است ؟
فرمود: شب نیمه شعبان است برخیز، مرا بلند کرد و به بقیع برد، و سپس ‍ فرمود: سرت را بلند کن زیرا در این شبها درهاى رحمت خدا در آسمان بروى بندگان باز است ، همچنین در رضوان ، در آمرزش ، در فضل ، در توبه ، در نعمت ، در جود و سخاوت ، در احسان باز است ، خداوند به عدد پشمها و موهاى چرندگان در این شب گنهکاران را آزاد مى کند، پایان عمرها در این شب ، تعیین مى گردد، رزق هاى یکسال در این شب تقسیم مى شود و حوادث یکسال در این شب معین مى گردد.
اى محمد! کسى که این شب را با تکبیر و تسبیح و تهلیل و دعا و نماز و قرائت قرآن و اطاعت و خضوع و استغفار بسر برد، بهشت منزل و سراى او است ، و خداوند گناهان گذشته و آینده اش را مى آمرزد... اى محمد صلى اللّه علیه و آله و سلم این شب را احیاءدار و به امت خود دستور بده آنها نیز این شب را احیاء بدارند، و با عمل به سوى خدا تقرب جویند، چرا که این شب شبى شریف است .
از اعمال این شب ، خواندن دعاى کمیل در سجده است روایت شده که کمیل گوید دیدم على علیه السلام این دعا را در شب نیمه شعبان در سجده خواندند.
در مورد زیارت امام حسین علیه السلام در این شب بخصوص در صورت امکان در کنار قبرش ، آمده هر که بشناسد امام حسین علیه السلام را و شهادت او و هدف شهادتش را که موجب نجات امت گردید و وسیله و راهگشائى براى رسیدن به فوز عظیم شد (خلاصه اینکه عبادتش در این شب از روى توجه و علاقه و معرفت خاص باشد) آنگونه خویشتن را در برابر خدا خاضع نماید که شایستگى آن را دارا مى باشد و نیز از خدا خواسته هاى شرعیش را تقاضا کند. (7)

نام و کینه امام زمان علیه السلام
امام زمان علیه السلام هنگام تولد تا وقتى که پدرش به شهادت رسید (از سال 255 تا سال 260) مخفى بود و تنها خواص از اصحاب او را مى دیدند و مسائل خود را از ایشان مى پرسیدند، هنگام رحلت پدر، پنچ سال داشت ، سرانجام عواملى باعث شد که آن حضرت از نظرها غایب گردید و نخست غیبت صغرى و سپس غیبت کبرى به وجود آمد (که در این مورد، بعد سخن خواهیم گفت ).
بهر حال : چنانکه در روایات آمده ، محل زندگى امام زمان علیه السلام در دوران کودکى همچون محل زندگى حضرت موسى علیه السلام مخفى بود تا از گزند طاغوتیان محفوظ گردد. (8) در اینجا براى اینکه دورنمائى از دوران خفقان آن زمان را دریابیم شایسته است به داستان زیر توجه فرمائید.

جعفر کداب عموى امام زمان علیه السلام
گاه مى شود بر اثر عواملى ، از حضرت نوح علیه السلام پسرى ناخلف بنام کنعان و یا از حضرت آدم علیه السلام پسرى متمرد بنام قابیل به وجود مى آید.
حضرت امام هادى علیه السلام داراى 5 فرزند بنامهاى امام حسن علیه السلام ، حسین ، محمد، جعفر، و علیه بود. در میان این فرزندان ، جعفر، بسیار ناخلف بود که لقب کذاب (دروغگو) را گرفت ، امام هادى علیه السلام درباره او فرمود: از فرزندم جعفر دورى کنید، نسبت او به من همچون نسبت کنعان به نوح علیه السلام است ، امام عسکرى علیه السلام فرمود: مثل من و جعفر مانند هابیل و قابیل دو فرزند آدم علیه السلام است ، اگر کشتن من براى جعفر ممکن بود، مرا مى کشت ، ولى خداوند جلو او را گرفت .
جعفر از افرادى بود که ادعاى امامت داشت و پس از رحلت پدر مى گفت امام مردم من هستم نه برادرم ، امام عسکرى علیه السلام ، حتى پس از رحلت پدر نزد خلیفه وقت رفت و گفت : بیست هزار اشرفى براى تو مى فرستم و از شما خواهش دارم که فرمان دهى تا بر مسند امامت بنشینم و این مقام از برادرم سلب گردد.
خلیفه در جواب گفت : عجب آدم احمق هستى اگر امامت در دست ما مى بود آن را براى خود قرار مى دادیم اگر امام شناسان و شیعیان آنچه از برادرت و پدرت از معجزات و... دیدند از تو ببینند تو را امام خود مى دانند، دیگر نیازى به کمک ما ندارى و گرنه هرگز به تو ایمان نخواهند آورد.
کارشکنى هاى او در عصر امامت برادرش امام عسکرى علیه السلام بجائى نرسید ولى پس از شهادت برادرش دوباره شروع به ادعا کرد و اعلام داشت که امام بعد از برادرم من هستم .
امام عسکرى علیه السلام براى اینکه امر بر مردم اشتباه نشود و امامت امام مهدى (عج ) را از کارشکنى هاى جعفر، حفظ کند، در آخرین لحظات عمر، یکى از اصحاب بنام (ابوالادیان ) را به حضور طلبید و به او فرمود:
(( چند نامه هست اینها را به مدائن مى برى و به فلان و فلان کس مى رسانى و جواب نامه ها را مى گیرى ، روز 15 به سامراه مى آئى ، صداى گریه از خانه من خواهى شنید مطلع مى شوى که من از دنیا رفته ام . ))
ابوالادیان : فدایت شوم ، معلوم است که سخن شما راست و درست است ، و همین طور که مى فرمائى خواهد شد ولى سؤ الى دارم و آن اینکه پس از شما امام کیست ؟
امام عسکرى علیه السلام : (( امام کسى است که جواب نامه ها را از تو مطالبه کند. ))
ابوالادیان : علامت دیگر امام پس از شما چیست ؟
امام عسکرى علیه السلام : (( امام کسى است که بر جنازه من نماز بخواند. ))
ابوالادیان مى گوید: علامت دیگر چیست ؟
امام عسکرى علیه السلام فرمود: امام کسى است که از میان همیانهاى طلا خبر دهد. ))
ابوالادیان مى گوید: ابهت امام عسکرى علیه السلام مرا گرفت ، دیگر نپرسیدم که منظور چه همیانى است برخاستم خداحافظى کردم نامه را گرفتم بسوى مدائن رهسپار شدم ، نامه ها را به صاحبانشان دادم جواب نامه ها را گرفت و به سامره برگشتم همین که وارد خانه امام حسن علیه السلام شدم صداى گریه شنیدم فهمیدم که امام عسکرى علیه السلام دار دنیا را وداع کرده است ولى دیدم گروهى دور جعفر کذاب را گرفته اند و به او به عنوان امام تهنیت مى گویند و بعضى به او تسلیت مى گفتند.
در این میان کسى آمد و به جعفر گفت : جنازه برادرت را غسل داده اند، بفرمائید بر جنازه نماز بخوانید دیدم جعفر برخاست و همراه گروهى براى انجام نماز رهسپار شد، با خود گفتن : عجبا! اگر امام مردم ، بى دین بشود، معلوم مى شود که همواره دین از اول سست بوده است ، چون من جعفر کذاب را مى شناختم که همواره با ساز آواز و شرابخوارى سر و کار داشت ، من هم دنبال جعفر براه افتادم تا ببینم جریان به کجا منتهى مى شود.
کنار جنازه امام عسکرى علیه السلام رسیدیم جعفر پیش ایستاده و همراهان پشت سرش ، گفتم دیگر کار از کار گذشت ، ناگهان پرده سفیدى که در حجره آویزان بود بلند شد، دیدم کودکى نورانى پیدا شد، رداى جعفر را گرفت و فرمود: اى عمو! پس برو، من سزاوارترم که بر جنازه پدرم نماز بخوانم ، جعفر مانند نقش بر دیوار هیچ نتوانست بگوید و کنار رفت .
آن کودک مشغول نماز شد و پس از نماز همین که خواست برود به من رسید و فرمود: جواب نامه ها را به من بده ، نامه ها را به او دادم ، رفت به حجره ، با خود گفتم حمد و سپاس خدا را که دو علامت از علاماتى که امام عسکرى علیه السلام به من فرموده بود ظاهر شد، نزد جعفر آمدم و گفتم این طفل که بود؟
گفت : من اصلا چنین کودکى را ندیده ام و نمى شناسم .

مسافران قمى و جعفر کذاب :
روز بعد دیدم گروهى از اهل قم آمده بودند به زیارت امام عسکرى علیه السلام نائل شوند، مطلع شدند که حضرت از دنیا رفته است ، پرسیدند: امروز امام و حجت خدا کیست ؟
گروهى جعفر کذاب را نشان دادند، اهل قم نزد جعفر آمده و سلام کردند و گفتند: پول زیادى که مخصوص امام علیه السلام است براى شما آورده ایم ، دستور داد پولها را بگیرند.
گفتند: ما هر وقت خدمت امام عسکرى علیه السلام مى رسیدیم و پولى نقد مى آوردیم نام صاحبان پول را حضرت مى بردند و حدود مبلغ را از درهم و دینار مى فرمود، شما هم اگر امام هستید و جانشین برادر خود مى باشید مبلغ و عدد و اسم صاحبان پول را بگوئید.
جعفر گفت : مردم از من علم غیب مى خواهند، مگر برادرم علم غیب داشت ؟
اهل قم گفتند: در چنین صورت ما پول را نخواهیم داد.

دستور دستگیرى امام زمان علیه السلام
جعفر دید با این وضع به هدف شوم خود نمى رسد، نزد معتمد عباسى خلیفه وقت رفت و گزارش داد که برادرم امام عسکرى علیه السلام پسرى دارد و او بر جنازه پدرش نماز خواند (امام عسکرى علیه السلام براى حفظ فرزندش حضرت حجت (عج ) از دشمنان ، تولد او را به کسى نفرموده بود.) خلیفه ، ضد ماءمور به فرماندهى شخصى بنام (( رشیق )) به خانه امام عسکرى علیه السلام فرستاد و به او دستور اکید داد که برو به خانه امام عسکرى علیه السلام همه حجره ها را جستجو کن ، بى آنکه اجازه بگیرى وارد خانه شو.
رشیق با ماءمورین به خانه امام عسکرى علیه السلام آمدند و همه حجره ها را گشتند تا به آن حجره که در آن پرده سفید آویزان بود رسیدند، پرده را بلند کردند دریائى آنجا دیدند که در وسط آن ، کودکى سجاده انداخته و نماز مى خواند، رشیق بیکى از ماءمورانش دستور داد که برو، و آن کودک را بگیر. آن ماءمور تا به سراغ کودک آمد در میان آب غرق شد.
رشیق به دیگرى دستور داد، دیگرى وقتى خواست به طرف کودک رود در آب غرق شده با فریاد بلند تقاضاى کمک کرد، او را نجات دادند، حضرت با کمال وقار نماز را تمام کرد و سپس در پیش روى ماءموران از حجره بیرون آمد. ماءموران گویا چوب خشکى شده بودند. اصلا نتوانستند کوچکترین آسیبى به کودک که حضرت حجت (عج ) بود برسانند.
همین موقع بود که حضرت مهدى علیه السلام غایب شد و غیبت صغرى به وقوع پیوست . (9)

نگاهى به تولد و زندگى امام زمان
مقدمه

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی ولادت و زندگى مهدى موعود (عج )، از رخدادهاى مهم است و ریشه در باور دینى مسلمانان دارد. اعتقاد به تولد، حیات طولانى ، ظهور و امامت آن حضرت ، مساءله اى است اساسى که نقش سرنوشت ساز و جهت بخشى را به زندگى و رفتار دین باوران ، بویژه شیعیان داده است .
احادیث فراوانى از پیامبر(ص ) و امامان معصوم (ع ) از طریق سنى و شیعه رسیده که بیانگر ویژگیهاى شخصى امام زمان (عج ) است : از خاندان رسالت ، از فرزندان فاطمه (ع )، نهمین فرزند امام حسین (ع )، دوازدهمین پیشواى شیعیان و... (376)
گزارشگران تاریخ نیز، چه آنان که پیش از ولادت وى مى زیسته اند و چه آنان که در زمان ولادت و پس از آن بوده اند، از این ولادت پربرکت خبر داده اند و برخى از آنان که توفیق دیدار و مشاهده مهدى (عج ) را داشته اند از شماى و اوصاف آن امام سخن گفته اند. (377)
با وجود این شواهد و قراین ، که در درستى آنها تردیدى نیست ، هنوز درباره زندگى و شخص آن حضرت ، مسایل و مطالبى مطرح است که بحث و بررسى بیشتر و دقیق ترى را مى طلبد.
در این نوشتار، بر آنیم که ضمن اشاره گذرا به سیر طبیعى زندگى امام عصر (عج )، از آغاز تولد تا عصر ظهور، به اندازه توان و مجال ، به برخى از پرسشها پاسخ بدهیم .

چگونگى ولادت

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی حضرت مهدى (عج )، ولادت استثنایى داشته و این ، براى بسیارى سؤ ال انگیز بوده و هست .
از این روى ، ترسیم و تصویر و شرح مقدمات و برخورد مخالفان و دشمنان اهل بیت (ع )، در برابر این پدیده ، ضرور مى نماد. جریان امامت پیشوایان معصوم (ع )، پس از رسول خدا(ص ) فراز و فرودهاى گوناگون پیدا کرد. امامان (ع )، با حفظ استراتژى کلى و خطوط اساسى امامت ، در رابطه با حفظ مکتب و ارزشهاى آن ، تاکتیکها و روشهاى گونه گونى را در برابر ستم پیشگان ، در پیش گرفتند.
این فراز و نشیبها، تا زمان امامت على بن موسى الرضا (ع )، استمرار داشت و امامان اهل بیت ، هر یک به تناسب زمان و مکان و ارزیابى شرایط و اوضاع سیاسى و اجتماعى ، موضعى خاص انتخاب مى کردند.
پس از امام رضا (ع )، جریان امامت شکل دیگرى یافت .
امام جواد، و امام هادى و امام حسن عسکرى (ع )، در برابر دستگاه حاکم و خلفاى عباسى موضعى یگانه برگزیدند.
از آن جا که این بزرگواران ، زیر نظر مستقیم و مراقبت شدید خلیفه وقت ، در حصر و حبس به سر مى بردند، حرکتها، هدایتها و رهبریهاى آنان محدود شد و فرصت هر گونه حکومت سیاسى ، از آنان سلب گردید.
این محاصره و سخت گیرى ، نسبت به امامان سه گانه ، از تزویج دختر خلیفه به امام جواد(ع ) آغاز شد (378) و با فراخوانى امام هادى (ع ) و فرزندش امام حسن (ع ) به مرکز خلافت (سامراء) و سکونت دادن آنان در محله (( عسکر )) ادامه یافت . (379)
گزارشهاى جاسوسان خلیفه از مدینه به وى رسید که امام هادى محور و ملجاء شیعیان و دوستداران اهل بیت گردیده است . اگر این مرز و بوم را مى خواهى اقدام کن .
متوکل عباسى ، پیامى به والى مدینه نوشت و افرادى را براى آوردن امام ، به سامراء گسیل داشت .
به این اقدام هم بسنده نکرد، پس از اقامت امام در سامرا، گاه و بى گاه ماءموران خود را به خانه امام مى فرستاد. بارها و بارها آن حضرت را به پیش خلیفه بردند، و مورد آزار و اذیت قرار دادند. (380)
روز به روز، حلقه محاصره تنگ تر مى شد. و ملاقات شیعیان با امام دشوارتر. البته علت اصلى این سخت گیریها، از ناحیه حکومت ، بیم از انقلاب و شورش مردم علیه آنان و جلوگیرى از رسیدن وجوه شرعى و اموال به امام (ع ) و مسائلى از این دست بود.
پس از امام هادى (ع ) و در زمان امامت امام حسن (ع )، این فشارها به اوج رسید و دشمن ، با تمام توان و تلاش ، در برابر آن حضرت موضع گرفت و ارتباط شیعیان با امام (ع ) را به پایین ترین حد رساند. آزار و شکنجه و زندانهاى مکرر آن حضرت ، گویاى این حقیقت است ، بویژه این که دشمن احساس کرده بود آنچه را که از آن نگران است ، در شرف تکوین و وقوع قرار گرفته از این روى ، مى کوشید تا واقعه را پیش از وقوع آن علاج کند.
تولد مهدى موعود (عج )، به عنوان دوازدهمین پیشواى شیعیان ، با نشانه هایى چون ، نهمین فرزند امام حسین (ع )، چهارمین فرزند امام رضا(ع ) و... مشهور شده بود و مسلمانان حتى حاکمان ، آن را بارها از زبان راویان و محدثان شنیده بودند و مى دانستند که تولد این نوزاد با این ویژگیها، از این خانواده ، بویژه خانواده امام حسن عسکرى (ع ) بیرون نیست و روزى فرزندى از آن خانواده به دنیا خواهد آمد که حکومت عدل و داد برپا خواهد کرد و ضمن فرمانروایى بر شرق و غرب ، بنیاد ظلم را بر خواهد انداخت .
از این روى بر فشارها و سخت گیرى هاى خود نسبت به امام حسن عسکرى (ع )، مى افزاید، مگر بتوانند با نابودى ایشان از تولد مهدى و تداوم امامت جلو بگیرند (381) اما بر خلاف برنامه ریزیها و پیشگیریهاى دقیق و پى در پى آنان ، مقدمات ولادت امام زمان (عج ) آماده شد و توطئه هاى دشمنان ، راه به جایى نبرد.
امام هادى (ع )، در زمان حیات خویش مى دانست که آخرین حجت خدا در زمین از نسل اوست . از این روى در مساءله ازدواج فرزند برومند خود، حسن بن على اهتمام تام داشت و براى روییدن و رشد آن شجره طیبه ، به دنبال سرزمینى طیب و طاهر مى گشت .
داستان ازدواج امام حسن (ع ) به دو گونه روایت شده است ، لکن آنچه با قرائن و روند طبیعى مساءله سازگاتر مى آید آن است که : خواهر امام هادى (ع )، حکیمه خاتون ، کنیزان فراوان داشت . امام هادى (ع ) یکى از آنان را به نام (( نرجس )) ، که از آغاز زیر نظر وى فرائض و معارف دینى را به درستى فرا گرفته بود، به نامزدى فرزندش در آورد و با مقدماتى که در کتابهاى تاریخى آمده است ، به عقد ازدواج امام حسن (ع )درآورد. (382)
مدتى از این ازدواج مبارک گذشت دوستان و شیعیان در انتظار ولادت آخرین ستاره امامت ، روز شمارى مى کردند و نگران آینده بودند.
امام حسن (ع )، گه گاه ، نوید مولودش را به یاران مى داد:
(( ...سیرزقنى الله ولدا بمنه و لطفه )) (383) .
به زودى خداوند به من فرزندى خواهد داد و لطف و عنایتش را شامل من خواهد کرد.
با تلاوت مکرر آیه شریفه :
(( یریدون لیطفئوا نوراللّه باءفواههم و اللّه متم نوره و لو کره الکافرین )) (384) .
به یاران امید و بشارت مى داد که هیچ نقشه و مکرى نمى تواند جلو این قدرت و حکمت خداوندى را بگیرد و روزى این وعده به تحقق مى رسد.
از آن سو، دشمن نیز، آنچه در توان داشت به کار گرفت ، تا این وعده بزرگ الهى ، تحقق نیابد: قابله هاى فراوانى در خانواده هاى منسوب به امام حسن (ع )، بویژه در منزل امام (ع ) گمارد، امام را بارها به زندان افکند، ماءمورانى را گمارد که اگر فرزندى پسرى در خانه امام دیدند، نابودش ‍ کنند و... (385)
اما بر خلاف این تلاشها، نرجس خاتون حامل نور امامت شد و جز امام حسن (ع ) و افراد خاصى از وابستگان و شیعیان آن حضرت ، از این امر، آگاه نشدند (386) .
تقدیر الهى بر تدبیر شیطانى ستمگران پیروز شد و در شب نیمه شعبان سال 255 ه‍. ق . آن مولود مسعود، قدم به عرصه وجود نهاد و نوید امامت مستضعفان و حاکمیت صالحان را داد (387) .
امام حسن (ع ) که آرزوى خود را بر آورده دید، فرمود:
(( زعمت الظلمة انهم یقتلونى لیقطعوا هذا النسل فکیف راءوا قدرة اللّه (388) ... ))
ستمگران بر این پندار بودند که مرا بکشند، تا نسل امامت منقطع گردد، اما از قدرت خداوند غافل بودند.
بدین ترتیب ، در آن شرایط رعب و وحشت و در آن فضاى اختناق و حاکمیت خلفاى جور، دوازدهمین ستاره فروزان امامت و ولایت طلوع کرد و با تولدش ، غروب و افول ستمگران و حاکمیت ستمدیدگان را اعلام کرد. (389)

یاد آورى دو نکته : 1. ولادت پنهانى

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی معمولا کسى که داراى فرزند مى شود، خویشان ، دوستان و همسایگان از آن آگاه مى شوند، بویژه اگر شخصى داراى موقعیت اجتماعى باشد، این مساءله از کسى پوشیده نمى ماند. چگونه مى توان تصور کرد که براى امام حسن (ع ) نوزادى به دنیا بیاید و مخالفان ، با آن همه دقت و حساسیت و گماردن جاسوسهاى فراوان در منزل امام و وابستگان آن حضرت ، از تولد نوزاد آگاه نگردند.
آیا این مساءله عادى و طبیعى بود، یا اعجاز و خرق عادت ؟
پاسخ : امام حسن (ع )، از پیش گوییها آگاه بود و اهمیت و عظمت آن مولود را نیز به درستى مى دانست و از حساسیت دشمنان درباره تولد این نوزاد، غافل نبود و اوضاع سیاسى و شرایط اجتماعى را کاملا مى شناخت ، از این روى ، به گونه اى ، مقدمات و پیش زمینه هاى ولادت فرزندش را فراهم ساخت که نه تنها دشمنان ، بلکه بسیارى از دوستان هم از این امر آگاه نشدند. بنابراین ، مى توان گفت : تدبیر و کیاست و حزم و دوراندیشى امام حسن (ع ) ایجاب مى کرد تا آن حضرت به گونه اى این ماءموریت را به انجام رساند که دشمنان در صدفهاى شوم خود، ناکام بمانند و چنین هم شد.
به همین جهت ، شیخ طوسى ، ولادت پنهانى امام زمان (ع ) را امرى عادى و معمولى دانسته و مى نویسد:
(( این نخستین و آخرین حادثه نبوده است و در طول تاریخ بشرى ، نمونه هاى فراوان داشته است . (390) ))
اشاره دارد، به : ولادت پنهانى ابراهیم (ع )، به دور از چشم نمرودیان (391) و ولادت پنهانى موسى (ع ) به دور از چشم فرعونیان . (392)

یاد آورى دو نکته : 2. مکان تولد و نگهدارى

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی در این باره ، چند احتمال وجود دارد:
الف . در سامرا به دنیا آمد و تا آخر عمر پدر بزرگوارش ، در آن جا زیست .
ب . در سامرا متولد شد و پیش از درگذشت پدر، به مکه فرستاده شد.
ج . در سامرا قدم به عرصه وجود نهاد و براى حفاظت و رشد، او را به مدینه بردند.
د. در مدینه زاده شد و در همان جا ادامه حیات داد.
براى هر یک از این احتمالها شواهد و قرائنى است که به نقد و بررسى آنها مى پردازیم .

دلایل احتمال اول
1. براى احتمال اول ، دسته اى از روایات را که بیانگر تبریک و تهنیت شیعیان ، بر امام حسن (ع ) است ، شاهد آورده اند، از جمله : ابوالفضل الحسین بن الحسن العلوى گوید:
(( دخلت على ابى محمد(ع ) بسر من راءى فهناءته بسیدنا صاحب الزمان علیه السلام لما ولد )) (393) .
در سامرا، به منزل امام حسن (ع ) رفتم و ولادت سرورمان ، صاحب الزمان (ع ) را به وى تبریک گفتم .
این گونه روایات ، مى رساند: گروهى از شیعیان سامرا که از تولد فرزند امام حسن (ع ) باخبر شده اند، براى عرض تبریک ، به خدمت ایشان رسیده اند.
به نظر ما، این گونه روایات ، دلالتى ندارند بر این که مهدى (ع )، در منزل امام (ع ) به دنیا آمده ، یا خیر، زیرا امکان دارد، در محل دیگرى به دنیا آمده و خبر ولادت وى ، به اصحاب و یاران خاص رسیده است و آنان براى تبریک ، به منزل امام (ع ) در سامرا رفته اند.
2. روایاتى که به عبارت گوناگون ، از زبان حکیمه خاتون ، نقل شده است ، از جمله : دعوت امام حسن (ع )، از ایشان در شب ولادت مهدى (ع )، براى کمک به نرجس خاتون و مشاهده وى ، امام زمان (ع ) را به هنگام ولادت و پس از آن ، در سامرا (394) .
به این دسته از روایات هم نمى توان اعتماد کرد، زیرا، در برابر این دسته از روایات ، روایت دیگرى است که تعارض دارد با آنها. نقل کرده اند:
(( شخصى پس از وفات امام حسن (ع ) در مدینه به خدمت حکیمه خاتون مى رسد و از ایشان مى پرسد: امام پس از امام حسن کیست ؟
ایشان پاسخ مى دهد: زمین خالى از حجت نیست و فرزند امام حسن جانشین اوست .
راوى مى پرسید: که شما فرزند ایشان را دیده اید یا شنیده اید.
مى گوید: شنیده ام (395) ))
اصولا، روایاتى که از طریق حکیمه در این باره رسیده است ، اضطراب دارند و روشن نیستند. و نمى توان بر آنها براى اثبات این احتمال ، استدلال کرد.
3. روایاتى که بیانگر دیدن امام زمان ، توسط گروهى از اصحاب ، در منزل امام حسن عسکرى (ع ) است .
امام ، در پاسخ آنان که در خواست دین جانشین وى را دارند، مى فرماید:
(( ...هذا امامکم من بعدى و خلیفتى علیکم ، اطیعوه و لا تنفرقوا من بعدى فتهلکوا فى ادیانکم ، اءما انکم لا ترونه بعد یومکم هذا. قالوا: فخرجنا من عنده فما مضت الاایام قلائل حتى مضى ابومحمد (ع ). (396) ))
پس از من ، این پسر، امام شماست و خلیفه من است در میان شما. امر او را اطاعت کنید از گرد رهبرى او پراکنده نشوید که هلاک مى گردید و دینتان تباه مى شود. این را هم بدانید که شما او را پس از امروز، نخواهید دید.
آن جمع گفتند: از نزد امام بیرون آمدیم ، و روزى چند نگذشت تا اینکه امام حسن (ع ) درگذشت .
از این قبیل است ملاقات احمد بن اسحاق و سعد با امام حسن (ع ).
احمد بن اسحاق مى گوید: براى آن حضرت مقدارى وجوه شرعى از طرف مردم بردم . در پایان خواستم پرسشهایى مطرح کنم . امام حسن فرمود:
(( ... و المسائل التى اردت ان تساءله فاساءل قرة عینى و اوماء الى الغلام فساءل سعد الغلام المسائل ، ورد علیه باءحسن اجوبة ، ثم قال مولانا الحسن بن على الى الصلاة مع الغلام و جعلنا نختلف بعد ذلک الى منزل مولانا(ع ) فلا نرى الغلام بین یدیه . (397) ))
پرسشهایى که دارى از نور چشم من (اشاره فرمود به مهدى (ع ) بپرس . سعد آنچه خواست پرسید و آن پسر، با بهترین شیوه پاسخ داد.
سپس امام یازدهم فرمود: نماز را با وى بخوانید.
از آن پس به خانه امام رفت و آمد داشتیم . لکن آن حضرت را ندیدیم .
مردى از شیعیان از اهل فارس مى گوید:
(( به سامرا رفتم . جلو منزل امام حسن (ع ) رسیدم ، بدون این که اذن بطلبم ، امام (ع ) مرا به داخل خانه فرا خواند. هنگامى که وارد شدم و بر وى سلام کردم از افرادى احوال پرسى کرد.
سپس فرمود: بنشین و پرسید به چه انگیزه اى به این جا آمدى ؟
عرض کردم : براى خدمت به شما.
فرمود: در خانه ما باش .
از آن روز به بعد، با سایر خدمتگزاران در خدمت امام (ع ) بودم . گاهى مسؤ ولیت بازار و خرید اجناس و لوازم ، به عهده من بود. مدتى گذشت که با افراد، انس گرفتم . روزى از روزها، بر امام حسن (ع ) وارد شدم و ایشان در اتاق مردان بودند.
صدایى شنیدم که به من فرمود: سر جایت بایست . ایستادم . ناگهان کنیزى را دیدم که چیزى خدمت امام (ع ) آورد و روى آن پوشیده بود.
امام (ع ) مرا به نزدیک فرا خواند، به خدمتش رفتم . سپس آن کنیز را صدا زد و او برگشت . به او فرمود: روپوش را کنار بزن و او چنین کرد. پسر بچه اى را دیدم زیبا صورت گندمگون و...
آنگاه فرمود: هذا صاحبکم . سپس دستور داد، وى را بردند و دیگر آن مولود را ندیدم تا امام یازدهم از دنیا رفت . (398) ))
در این نمونه از روایات چند نکته است :
1. اشخاصى که حضرت را در خانه امام یازدهم دیده اند، بیش از یکمرتبه دیدار نداشته اند و در رفت و آمدهاى بعدى ، آن حضرت را ندیده اند. احتمال دارد که امام حسن (ع )، براى اتمام حجت و این که بعد از ایشان ، حضرت مهدى (ع ) امام شیعیان است ، دستور داده آن حضرت را به سامرا بیاورند و سپس به محلى که در آن زندگى مى کرد و نگهدارى مى شد، برگرداندند.
2. اگر امام مهدى (ع ) در سامرا مى زیست و اصحاب مورد وثوق هم رفت و آمد داشتند، چه مانعى داشت که آن حضرت را بار دیگر ببینند و اطمینان بیشترى بیابند.
3. در روایت اولى آمده است که آن چهل نفر گفتند چند روزى از ملاقات ما با امام زمان (ع ) نگذشت که امام حسن (ع ) در گذشت . معلوم مى شود آن ملاقات در آخر عمر امام یازدهم صورت گرفته است و این ، منافات ندارد که در هنگام ولادت و یا بعد آن ، در سامرا نمى زیسته و اواخر عمر امام حسن (ع )، براى تحویل امور امامت و خلافت و نیز اتمام حجت ، به سامرا آمده باشد.

دلایل احتمال دوم
برخى بر این باورند که حضرت مهدى (ع )، مدتى پس از ولادت ، از سامرا هجرت کرد، و تا رحلت پدر بزرگوارشان در مکه مکرمه زندگى مى کرد.
مسعودى در اثبات الوصیه ، از حمیرى و او از احمد بن اسحاق نقل مى کند که گفت :
(( دخلت على ابى محمد(ع ) فقال لى : ما کان حالکم فیما کان الناس فیه من الشک و الارتیاب ؟ قلت یا سیدى لما ورد الکتاب بخبر سیدنا و مولده لم یبق لنا رجل و لا امراءة و لا غلام بلغ الفهم الا قال بالحق ، فقال اما علمتم ان الارض لا تخلو من حجة اللّه ثم امر ابو محمدوالدته با الحج فى سنة تسع و خمسین و ماءتین و عرفها مایناله فى سنة السنین ، و احضر الصاحب (ع ) فاءوصى الیه و سلم الاءسم الاءعظم و المواریث و السلاح الیه و خرجت ام ابى محمد مع الصاحب جمیعا الى مکة و... (399) ))
بر امام حسن عسکرى (ع ) وارد شدم .
فرمود: چگونه اید در مساءله اى که مردم در آن تردید دارند؟
گفتم سرور من ! وقتى خبر ولادت سید و مولاى ما، به ما رسیدن مرد و زن و کوچک و بزرگ ما، آن را پذیرفتند.
امام فرمود: آیا نمى دانید که زمین از حجت خدا هرگز خالى نمى ماند. پس ‍ از این ، امام حسن (ع ) در سال 259 امام مهدى (ع ) را همراه با مادر خود (مادر امام حسن ) به سوى مکه و حج فرستاد و سفارشهاى لازم را کرد و امور مربوط به امامت را به وى واگذاشت و به مادرش از حوادث سال آینده (سال 260) خبر داد.
از این روایت چند نکته به دست مى آید:
1. خبر ولادت حضرت مهدى (ع )، به بسیارى از شیعیان داده شده بود و آنان به وسیله نامه و یا افراد مطمئن ، از این مساءله خبردار شده بودند.
2. شیعیان درباره تولد حضرت مهدى (ع ) در حیرت و تردید بودند و بسیارى به واسطه همین مساءله دچار لغزش و انحراف شدند.
3. مدتى پس از ولادت ، امام مهدى (ع ) در سامرا بوده است .
4. امام مهدى (ع ) در برابر این نقل ، چهار سالگى و یک سال پیش از درگذشت پدر بزرگوارشان ، شهر سامرا را ترک کرده و سفارشها و اسرار امامت را در همان زمان از پدر دریافت کرده و از آن پس ، امام حسن را ملاقات نکرده است .
5. آن حضرت ، به همراهى جده خود، به سوى مکه رفته اند و در آن وادى امن ، رحل اقامت افکنده اند.
مؤ ید این احتمال ، روایاتى است که مکان و مسکن حضرت مهدى (ع ) را (( ذى طوى )) ، محلى در نزدیکى مکه ، دانسته اند.

دلایل احتمال سوم و چهارم
حضرت مهدى (ع ) یا در سامرا به دنیا آمد و به مدینه فرستاده شد و یا در مدینه به دنیا قدم نهاد و در همانجا ماندگار شد.
بر این دو احتمال ، مى توان روایات و گزارشات تاریخى اقامه کرد که به برخى از آنها اشاره مى کنیم :
ابى هاشم جعفرى مى گوید:
(( قلت لاءبى محمد(ع ) جلالتک تمنعنى من مساءلتک فتاءذن لى ان اساءلک ؟ فقال : سل . قلت : یا سیدى هل لک ولد؟ فقال نعم ، فقلت فان حدث بک حدث فاءین اساءل عنه ؟ قال : بالمدینة . (400) ))
به امام حسن عسکرى (ع ) عرض کردیم : پرسشى دارم ، ولى بزرگوارى شما مانع پرسیدن من است . اجازه مى دهید آن را مطرح سازم ؟ امام فرمود: بپرس . گفتم : سرورم ، آیا شما را فرزندى هست ؟ فرمود: آرى . گفتم : اگر پیش آمدى شد کجا مى توان او را یافت ؟
فرمود: مدینه .
ظاهر این صحیحه آن است که در زمان حیات امام حسن (ع )، مهدى (عج ) به دنیا آمده و در سامرا نبوده است . ابى هاشم هم از کسانى نبوده است که امام (ع ) از او تقیه کند. این که امام (ع ) فرمود: در مدینه است ، به این معنى نیست که بعد از درگذشت من سراغ او را در مدینه بگیرید؛ زیرا سؤ ال کننده مى دانست که زمین خالى از حجت نیست و وجود حجت بعد از امام یازدهم ضرورى است ، امام (ع ) هم در جواب فرمود: آن حجت ، در مدینه نگهدارى مى شود و نگران آینده نباشید. شاید این اشکال به ذهن بیاید که از کلمه (( المدینه )) نمى توان فهمید که همان مدینه رسول اللّه (ص ) است که پیش از آن ، یثرب نام داشت ، بلکه هر شهرى را شامل مى شود. در نتیجه ، با وجود این احتمال ، استدلال به روایت ناتمام خواهد بود؟
پاسخ : گرچه بعضى از بزرگان نیز این احتمال را داده اند، ولى برخى دیگر، مدینه را به همان مدینه منوره معنى کرده اند. مؤ یدات دیگرى هم از روایات بر این احتمال مى توان اقامه کرد.
علامه مجلسى مى نویسد:
(( قال بالمدینة الطیبة المعروفة او لعله علم انه یدرکه او خبرا منه فى المدینة ، و قیل اللام للعهد و المراد بها سر من راءى یعنى ان سفراؤ ه من اهل سر من راءى یعرفونه فسلهم عنه )) (401) .
مقصود امام علیه السلام از مدینه ، همان مدینه طیبه است . شاید امام علیه السلام مى دانست که شخص سؤ ال کننده ، مهدى علیه السلام و یا خبر او را در مدنیه خواهد یافت .
برخى گفته اند: الف و لام کلمه (( المدینه )) براى عهد است و مقصود سامراست . به این معنى که سفیران و نمایندگان خاص حضرت حجت علیه السلام که در سامرا هستند، او را مى شناسند. از آنان راجع به فرزند من ، بپرس .
علامه مجلسى ، در آغاز نظر خود را نسبت به این روایت ، به صراحت اعلام مى دارد و مدینه را به همان مدینه معروف و مشهور تفسیر مى کند و قول دیگر را با تعبیر (( قیل )) مى آورد که حکایت از آن دارد که مورد تاءیید وى نیست .
مؤ ید این احتمال (که مدینه همان مدینه طیبه باشد) روایتى است که از امام جواد علیه السلام رسیده .
راوى مى گوید از ایشان پرسیدم :
(( ...من الخلف بعدک ؟ فقال : ابنى على وابنا على ، ثم اءطرق ملیا، ثم رفع راءسه ، ثم قال : انها ستکون حیرة ، قلت : فاذا کان ذلک فالى این ؟ فسکت ، ثم ثال : لا این - حتى قالها ثلاثا فاءعدت علیه ، فقال : الى المدینة ، فقلت : اى المدن ؟ فقال : مدیتنا هذه و هل مدینة غیرها. )) (402) .
جانشین شما کیست ؟
امام علیه السلام فرمود: فرزندم على و فرزند او (حسن بن على )
سپس چند لحظه اى ساکت شد و بعد فرمود: به زودى شما دچار حیرت خواهید شد.
گفتم : در این دوران حیرت چه کنیم و کجا برویم ؟ امام علیه السلام ساکت شد، سپس سه مرتبه فرمود: جایى نیست .
باز از ایشان پرسیدم .
در پایان فرمود: مدینه .
گفتم کدام مدینه ؟
فرمود همین مدینه (طیبه ) و آیا غیر از این مدینه اى هست ؟
قرائن و شواهد تاریخى آن زمان نیز، این احتمال را تاءیید مى کند.
نمونه زیر، بیانگر آن است که شیعیان ، امام مهدى را در مدینه طیبه مى جستند. محمد بن حسن (236 - 316) از کسانى است که براى تحقیق و بررسى مساءله غیبت به مدینه رسول رفت . در این باره نوشته اند:
(( و کان من محله فى الشیعة انه کان الوافد عنهم الى المدینة عند وقوع الغیبة سنة ستین و ماءتین و اءقام بها سنة ، و عاد و قد ظهر له من امر الصاحب علیه السلام ما احتاج الیه (403) )) .
محمد بن حسن ، در میان شیعیان ، موقعیت ویژه اى داشت . در سال 260 هجرى به عنوان تحقیق و بررسى مساءله غیبت امام مهدى علیه السلام وارد مدینه شد و یک سال در آن جا، بماند و سپس برگشت و آنچه درباره امام زمان علیه السلام بدان نیاز بود، بروى ، روشن شد (و شیعیان را در جریان قرار داد)
در این نقل تاریخى ، هیچ اشاره اى به سامرا نشده ، معلوم مى شود که در نزد گروهى از شیعیان آن زمان ، مسلم بوده است که امام علیه السلام در مدینه زندگى مى کند، یا از آن جهت که حضرت در آن به دنیا آمده و بزرگ شده است ، و یا این که پس از ولادت در سامرا، به مدینه آورده شده ، تا از دست ماءموران خونخوار خلیفه در امان باشد.
اگر قرار بر این بود که حضرت حجت علیه السلام از دست توطئه گران و مخالفان در امان بماند و به گونه طبیعى دوران کودکى و رشد خود را پشت سر بگذارد، بهترین جا براى این دوران ، مدینه بوده است ؛ زیرا هم از مرکز خلافت (سامراء) به دور بوده و هم خانواده بنى هاشم ، در مدینه از پایگاه و موقعیت ویژه اى برخوردار بودند و مى توانستند از این مولود مسعود، به بهترین وجه محافظت کنند، تا از گزند حوادث و آفات مصون بماند. و این ، با اصل این که آن حضرت (( خفى الولادة و المنشاء (404) )) نیز، سازگارى دارد.
از سوى دیگر، حضور حضرت در سامرا، به گونه عادى و معمولى ، با توجه به کنترل شدید دشمن نسبت به خانه امام علیه السلام ، غیر ممکن بوده و لزومى هم ندارد که همه چیز را با اصل معجزه و کرامت حل کنیم . پذیرفتن این نکته که امام علیه السلام در مدینه متولد شده و یا دست کم ، پس از ولادت ، به آن جا انتقال یافته و در آن جا دوران رشد و کودکى را پشت سر نهاده ، با اصول امنیتى ، بیشتر سازگار است .

از وفات امام حسن علیه السلام تا پایان غیبت صغرى

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی برهه دوم زندگى امام عصر علیه السلام ، از زمانى شروع شد که سایه پدر را از دست داد و خود عهده دار منصب امامت گردید.
این دوران ، که مى توان آن را دوران حیرت و محنت (405) شیعیان نامید، بر دوستداران اهل بیت علیه السلام بسیار سخت گذشت و آنان ، آزمون سرنوشت سازى را پشت سر گذاشتند. از یک سو، فرقه ها و نحله هاى گوناگونى پیدا شدند که در رابطه با امامت ، افکار و اندیشه هاى متضادى داشتند و مردم را به شبهه و تردید مى انداختند و شیعیان ، به دنبال ملجاء و مرجعى مى گشتند (406) ، تا بتوانند در این عرصه خطرناک ، در پناه او بمانند و از افکار اندیشه خود به دفاع برخیزند.
این مساءله ، به اندازه اى شدت یافته بود که مسعودى مى نویسد:
(( مردم ، پس از امام حسن علیه السلام بیست طایفه شدند و هر یک ، بر باور و عقیده اى بودند. (407) ))
از سوى دیگر، دشمن احساس کرده بود که امام یازدهم علیه السلام فرزندى دارد، از این روى در صدد دستگیرى و نابودى وى برآمده بود.
مجموعه این حوادث ، فضاى حیرت و سرگردانى را دو چندان مى ساخت و به فرموده امام رضا علیه السلام :
(( ... و لابد من فتنة صماء صیلم یسقط فیها کل ولیجة و بطانه و ذلک بعد فقدان الشیعة الثالث من ولدى . (408) ))
بعد از درگذشت سومین فرزندم (امام حسن ) فتنه فراگیر و طاقت فرسایى فرا مى رسد که بسیارى از خوبان و نخبگان در آن فرو مى افتند.
در این برهه از زندگانى مهدى موعود علیه السلام ، مسائل و حوادثى پیش ‍ آمد که جاى بحث و بررسى دارد:

1. امامت در خردسالى

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی از آنچه تاکنون آوردیم ، روشن شد که امام یازدهم علیه السلام از آغاز ولادت مهدى علیه السلام دو وظیفه اساسى و حساس را عهده دار شد و از آنجا آن نیز به درستى به در آمد.
حمایت و حفاظت از امام زمان علیه السلام در برابر حکومت خون آشام عباسى .
اثبات وجود امام و اعلام امامت او به عنوان امام دوازدهم .
حفظ این دو موقف بزرگ ، با توجه به سلطه دستگاه جبار عباسى ، بسیار دشوار بود. امام حسن علیه السلام با تدبیر و تعهدى که داشت ، مهدى علیه السلام را از هرگونه خطر و حادثه اى مصون نگهداشت و در فرصتهاى مناسب ، به یاران و دوستان ویژه و مطمئن ، امامت و جانشینى او را اعلام کرد.
پرسشى که در این جا مطرح مى شود آن است که چگونه مهدى علیه السلام در پنج سالگى به امامت رسید و عهده دار این مسؤ ولیت خطیر و بزرگ گردید. آیا این مساءله جنبه استثنائى داشت ، یا امرى بود معمولى و عادى ؟
در باور ما شیعیان ، امامت در سنین کم ، محذورى ندارد و نمونه هاى دیگرى نیز داشته است .
قرآن مجید، به عنوان محکم ترین سند معارف دینى ، از افرادى نام مى برد که در خردسالى داراى حکمت و نبوت شدند. این نشانگر آن است که در میراث پیام آوران الهى ، مساءله پیشوایى در کودکى پدیده نوظهور نبوده و نیست :
(( یا یحیى خذا الکتاب بقوة و آتیناه الحکم صیبا (409) ))
اى یحیى ! کتاب را به نیرومندى بگیر و در کودکى به او دانایى عطا کردیم .
درباره نبوت حضرت عیسى علیه السلام مى فرماید:
(( فاءشارت الیه قالوا کیف نکلم من کان فى المهد صبیا. قال انى عبدالله آتانى الکتاب و جعلنى نبیا (410) )) .
به فرزند اشاره کردند، پس گفتند: چگونه با کودکى که در گهواره است سخن بگوییم .
کودک گفت : من بنده خدایم . به من کتاب داده و مرا پیامبر گردانیده است .
بنابراین ، مساءله امامت در سن کودکى ، نخستین بار نبوده است که مورد اعتراض واقع شده بلکه پیش از امام زمان ، در بین انبیا نمونه هاى فراوان داشته و نیز امامان قبل از حضرت : امام جواد و امام هادى علیه السلام هم در خردسالى عهده دار امامت شده بودند.

2. نماز بر پیکر پدر

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی امام حسن علیه السلام در آستانه ارتحال قرار گرفت . چند روزى کسالت شدید پیدا کرد. خلیفه از این امر آگاه شد. و به دستورى وى ، گروهى از سران دولت و گروهى از پزشکان ، به منزل امام یازدهم رفتند، تا ضمن مداواى حضرت و کسب وجهه عمومى ، اوضاع و شرایط را زیر نظر بگیرند و رفت و آمدها را به کنترل در بیاورند اگر صحنه مشکوکى در رابطه با جانشینى و امامت پس از امام حسن علیه السلام دیدند، آن را گزارش کنند (411) .
تا این که در تاریخ هشتم ربیع الثانى ، سال 260 ه‍ ق . امام حسن علیه السلام در شهر سامرا، چشم از گیتى فرو بست و به جوار حق شتافت .
شیخ مفید مى نویسد:
(( فلما ذاع خبر وفاته صارت سر من راءى ضجة واححدة عطلت الاءسواق و رکب بنوهاشم والقواد و سائر الناس الى جنازته فکانت سر من راءى یومئذ شبیها بالقیامة فلما فرغوا من تهیئته بعث السلطان الى ابى عیسى ابن المتوکل یاءمره بالصلاة علیه . (412) ))
زمانى که خبر وفات امام حسن علیه السلام پخش گردید، سامرا غرق در عزا شد، بازارها تعطیل گردید، بنى هاشم و ماءموران دولت و سایر مردم به سوى خانه امام حرکت کردند. در آن روز، گویى قیامتى برپا شد... هنگامى که مقدمات غسل و تشییع تمام شد، حاکم عباسى به فرزند متوکل (ابو عیسى ) دستور داد بر جنازه امام یازدهم نماز بگزارد.
نقل دیگر آن است که پس از درگذشت امام حسن علیه السلام و غسل و کفن وى ، جعفر (برادر امام ) در کنار جنازه حاضر شد، تا بروى نماز بگذارد، ناگهان کودکى از لابه لاى جمعیت به جلو آمد و جعفر را از کنار پیکر پدر کنار زد و خود بروى نماز گزارد (413) .
بین این و نقل مى توان این گونه جمع کرد که بگوییم دو نماز بر جنازه امام حسن عسکرى گزارده شده ، در جمع و آشکارا و در خلوت و نهانى .
و این نکته را مى توان از روایت پیشین که بدان اشارت رفت استفاده کرد، راوى مى گوید:
(( ... فلما صرنا فى الدار اذا نحن بالحسن بن على علیه السلام على نعشه مکفنا فتقدم جعفر بن على لیصلى على اخیه ، فلما هم بالتکبیر خرج صبى ... فجبذ برداء جعفر بن على و قال : تاءخر یاعم فانا احق بالصلاة على ابى فتاءخر جعفر و قدار بدوجهه و اصغر... (414) ))
(ابوالاءدیان ) مى گوید: هنگامى که به خانه امام حسن علیه السلام رسیدیم وى را در حالى دیدیم که کفن شده بود. برادرش جعفر جلو افتاد تا بر جنازه امام نماز بخواند. هنوز تکبیر را نگفته بود که کودکى بیرون آمد و لباس جعفر را گرفت و او را از جنازه کنار زد و فرمود:اى عمو کنار بایست که من از تو براى نماز گزاردن بر پدرم شایسته ترم .
جعفر نیز در حالى که رنگ از چهره اش پریده بود، کنار رفت .
از این روایت استفاده مى شود نمازى که امام مهدى علیه السلام بر بدن امام حسن خوانده در خانه امام و در میان افراد خاص برگزار شده و این با نماز ابو عیسى که در میان جمع و نماز رسمى بوده است ، ناسازگارى ندارد. البته این جمع بندى در صورتى است که بخواهیم مساءله را از جنبه عادى و معمولى بررسى کنیم . و اما در فرض اعجاز و غیر عادى بودن ، نیازى به این مباحث نیست .

آغاز غیبت و داستان سرداب

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی پس از در گذشت و یا شهادت امام حسن علیه السلام ، ماءموران خلیفه عباسى حرکت گسترده اى را آغاز کردند و به جست و جوى فرزند و جانشین آن حضرت پرداختند (415) . در هر جا که احتمال وجود امام زمان علیه السلام را مى دادند، حضور مى یافتند. هدف آنان از هجوم به منزل امام حسن علیه السلام و اذیت و آزار بنى هاشم ، دستگیرى و قتل فرزند امام حسن علیه السلام بود. این پیگیرى خطرى بزرگ براى آینده امامت بود، که با قدرت و حکمت پروردگار مهدى علیه السلام از نظرها پنهان گردید و از خطرها به دور ماند.
در آغاز غیبت ، میان علما و دانشمندان اختلاف است . سه نظر در آن وجود دارد:
1. گروهى مانند شیخ مفید (ره ) آغاز غیبت صغرا را از هنگام ولادت حضرت مهدى علیه السلام به شمار آورده اند (416) ؛ زیرا از همان سالهاى آغاز ولادت ، آن حضرت غیبت نسبى داشت و شمارى اندک از یاران ، وى را مشاهده کردند.
بنابراین نظر، دوره غیبت صغرا تقریبا 74 سال مى شود، یعنى از آغاز ولادت ، تا پایان سفارت آخرین سفیر حضرت .
2. برخى برآنند که غیبت صغرا، از سال 260 ه‍ ق . یعنى سال در گذشت امام حسن علیه السلام آغاز شد و این مدت ، تا شروع غیبت کبرا، دوران آمادگى شیعیان و انس آنان به جدایى از امام زمان علیه السلام نام گرفت . این دوره تقریبا هفتاد ساله ، غیبت همه جانبه نبود. سفیرانى رابط بین امام و مردم بودند و مردم با واسطه ، پرسشهاى دینى و دنیاى خود را از آن حضرت دریافت مى کردند.
3- گروهى آغاز غیبت امام علیه السلام را از زمانى مى دانند که ماءموران خلیفه به منزل حضرت در سامرا، هجوم آوردند، تا وى را دستگیر کنند و آن حضرت در هنگام ، در سرداب و همان جا، از دیده ها پنهان شد و تاکنون ، در آن جا، بدون آب و غذا زندگى مى کند و روزى از آن جا ظهور خواهد کرد.
این داستان چنان شهرت یافته که وى را (( صاحب سرداب )) لقب داده اند (417) .
در پاسخ این سخنان باید گفت : در منابع شیعى و کتابهاى امامیه ، هیچ نامى از (( سرداب )) نیست . نویسندگان اهل سنت در نوشته هاى خود بر این نظر اصرار مى ورزند و متاءسفانه این مساءله دستاویز حمله ناآگاهانه برخى از آنان به تشیع گردیده است (418) . پنداشته اند که شیعیان در میانه سرداب ، امام خود را مى جویند و ظهورش را از آن نقطه انتظار مى کشند؛ از این روى ، تهمتهایى به شیعه زده اند و زحمت مراجعه به منابع شیعى را در این زمینه به خود نداده اند.
البته داستان حمله ماءموران معتضد عباسى به منزل امام علیه السلام و برخورد آنان با آب فراوان و دیدن فردى که در گوشه اى نشسته و عبادت مى کند و سپس هجوم به طرف وى و ناکام شدن آنان از دستگیرى وى ، در برخى از منابع شیعى آمده است ، اما در این نقل ، بر فرض صحت سند و دلالت آن : اولا، از (( سرداب )) نامى برده نشده است ثانیا، حمله دیگرى که از ناحیه معتضد صورت گرفته خلاف آن چیزى را که اهل سنت مى گویند، ثابت مى کند زیرا بنابراین نقل ، امام علیه السلام آن محل را ترک کرد و از پیش چشم ماءموران گریخت و در نتیجه ، در سرداب نیست (419) .
منشاء خرده گیریهاى ناآگاهانه برخى به شیعه ، در این زمینه ، آن است که شیعیان به بخشى از حرم عسکریین در سامرا، یعنى (( سرداب )) احترام و توجه خاصى دارند و آن را زیارت مى کنند. خاطره هاى امامان خویش را گرامى مى دارند و آن مکان را مورد عنایت قرار مى دهند. و این نه به خاطر آن است که امام زمان علیه السلام درین جا مسکن گزیده است و زندگى مى کند، بلکه از آن جهت که زمانى مرکز عبادت و سکونت چند تن از امامان راستین تشیع بوده است .

گذشته از این ، براساس احادیث فراوانى که در منابع شیعى وجود دارد، شیعیان بر این باورند که امام زمان علیه السلام در میان مردم در رفت و آمد است و در مراسم حج و مانند آن شرکت مى جوید و مانند یوسف که برادرانش را مى شناخت و آنان وى را نمى شناختند، دوستان خویش را مى شناسد و... (420) بنابراین ، داستان غیبت حضرت مهدى علیه السلام در سرداب سامرا و زندگى کردن حضرت در آن مکان ، بهتان و دروغى بیش ‍ نیست و هیچ یک از بزرگان شیعه ، چنین باورى نداشته و ندارند.

دوره غیبت کبرا

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی سومین بخش از زندگى امام زمان را دوران غیبت کبرا تشکیل مى دهد. پس از آن که شیعه با مساءله غیبت امام عصر علیه السلام ماءنوس شد و زمینه غیبت دراز مدت فراهم آمد گشت . ابتداى این بخش از زندگى حضرت ، با فوت آخرین سفیر از سفراى چهارگانه حضرت شروع شد و پایان آن را کسى جز پروردگار آگاه نیست .
در این قسمت از زندگى حضرت مهدى علیه السلام نیز، نکاتى است که به آن اشاره مى کنیم : از آن جا که تجربه طولانى امامت در پیش روى بود و بیم آن مى رفت که حضور عادى امام در میان مردم ، به شهادت وى بانجامد و در نتیجه امامت و رهبرى ، که رمز تحرک و حیات شیعه است ، در اهدافش ناکام بماند، این غیبت طولانى آغاز شد، تا امام زمان علیه السلام به عنوان محور و مصدر اول باقى بماند و روزى به رهبرى او، دین حق ، جهان گستر و فراگیر گردد. به این علت و علتهاى دیگرى که در فلسفه غیبت نهفته است (421) ، حجت خدا در پشت پرده غیبت قرار گرفت و خورشید گونه از پس ابرها، نور افشانى خواهد کرد. (422)

راز طول عمر

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی پرسشى که از دیر باز در این باره مطرح بوده و ذهنها را به خود مشغول داشته است (423) و در این زمان نیز گاهى رخ مى نماید، این است که راز عمر طولانى آن حضرت چیست ؟ آیا این امر در راستاى قوانین طبیعى عالم است ، یا جنبه غیبى و اعجازى دارد؟
آیا امکان دارد از نظر ظاهرى ، فردى در این عالم ، عمرى طولانى را سپرى کند و شاداب و با طراوت باقى بماند؟ اصولا چه مى شد اگر امام زمان علیه السلام در ظرف زمانى ظهورش به دنیا مى آمد و در همان زمان ، سیاست خود را به انجام مى رسانید.
براى رسیدن به پاسخ این پرسش ، توجه به چند اصل کلى لازم است :
1. طول عمر، از شاخه هاى مساءله عمومى ترى به نام (( حیات )) است .
حقیقت و ماهیت حیات ، هنوز بر بشر مجهول است و شاید بشر، هیچ گاه هم از این راز سر در نیاورد. بشرى که این اندازه ناتوان است و موضوع حیات را درست نمى شناسد و از ویژگیهاى آن ، آگاهى کامل و همه جانبه ندارد، چگونه مى خواهد مساءله طول عمر و استبعاد آن را مطرح سازد و به دیه تردید به آن بنگرد؟
2. اگر پیرى را عارض بر حیات بدانیم و یا آن را قانونى طبیعى بشناسیم که بر بافت و اندام موجودات زنده ، از درون ، عامل نیستى را نهفته دارد و به مرور زمان ، موجود زنده را خواه ناخواه ، به مرحله فرسودگى و مرگ مى رساند، باز معنایش آن نیست که این پدیده ، قابل انعطاف پذیرى و در نتیجه تاءخیر نباشد. بر همین اساس ، دانش بشرى ، گامهاى مؤ ثرى درباره درمان پیرى برداشته و هنوز هم بر این مهم پاى مى فشرد و رشته هاى تخصصى براى این مساءله به وجود آورده است .
در اواخر قرن نوزدهم ، براثر پیشرفتهاى علمى ، امید به زندگى طولانى تر رونق بیشترى یافت و شاید در آینده نه چندان دور، این رؤ یاى شیرین به واقعیت بپیوندد (424) .
در مجموع ، دانش بشرى در زمینه عقب انداختن پیرى ، موفقیتهاى چشمگیرى به دست آورده و از رابطه تنگاتنگى بین اسرار تغذیه در مقابله با پیرى و فرسودگى ارائه داده است .
در پرتو آنچه اشارت شد، مى توان گفت : درباره عمر طولانى مهدى موعود علیه السلام هیچ گونه شگفتى باقى نمى ماند و امکان علمى و نظرى آن ، جاى تردید ندارد او، با دانش خدادادى ، بر اسرار خوراکیها، آگاهى دارد و بعدى ندارد که با استفاده از روشهاى طبیعى و علمى ، بتواند مدتى دراز در این دنیا بماند و آثار فرسودگى و پیرى ، در وى پدیدار نگردد.
3. اصولا، وجود استثناها در هر امرى ، از جمله امور طبیعى این عالم ، مساءله ایست روشن و انکار ناپذیر. گیاهان ، درختان ، جاندارانى که در دامن طبیعت پرورده مى شوند و از سابقه کهن و زیستى طولانى برخوردارند، کم نیستند. چه استبعادى دارد که در عالم انسانى هم ، براى نگهدارى یک انسان و حجت خدا، به عنوان ذخیره و پشتوانه اجراى عدالت و نفى و طرد ظلم و ظالمان ، قائل به استثنا شویم و او را موجودى فراتر از عوامل طبیعى و اسباب و علل و ظاهرى بدانیم که قوانین طبیعت ، در برابرش انعطاف پذیرى دارند و او بر آنها تفوق و برترى . این امرى است ممکن ، گرچه عادى و معمولى نباشد. به گفته علامه طباطبائى :
(( نوع زندگى امام غائب را به طریق خرق عادت (مى توان پذیرفت ). البته خرق عادت ، غیر از محال است و از راه علم ، هرگز نمى توان خرق عادت را نفى کرد. زیرا هرگز نمى توان اثبات کرد که اسباب و عواملى که در جهان کار مى کنند، تنها همانها هستند که ما آنها را ندیده ایم ، یا نفهمیده ایم ، وجود ندارد؛ از این روى ، ممکن است در فردى و یا افرادى از بشر، اسباب و عواملى به وجود آید که عمرى بسیار طولانى ، هزار یا چندین هزار ساله براى ایشان تاءمین نماید. (425) ))
4. از دیدگاه تاریخى ، معمرین و دراز عمران فراوانى با نام و نشان بوده اند که هر یک چند برابر افراد معمولى زمان خویش ، زیسته اند. روشن ترین و در عین حال ، مستندترین آن ، حضرت نوح علیه السلام است . قرآن تصریح مى کند که 950 سال فقط پیامبر بوده است (426) و حتما عمر وى بیش ‍ از این بوده است . داستان خضر پیامبر نیز، مصداقى دیگر از این اصل کلى است . (427)
با توجه به این نمونه هاست که مى توان برخوردارى حجت خدا را از عمرى طولانى پذیرفت و دلیل امکان آن را وجود انسانهاى دراز عمر در تاریخ دانست که تا هزاران سال گفته شده است . (428)
5. از همه اینها گذشته ، اگر از زاویه ایمان به غیب ، به این پدیده بنگریم ، پاسخ همه اعتراضها و اشکالها داده مى شود و نیازى به فلسفه بافى و ارائه شواهد دیگر نیست .
تاءثیر گذارى علل و عوامل طبیعى ، به دست خداوند است : (لا مؤ ثر فى الوجود الا الله ).
و اوست که اگر بخواهد شیشه را در بغل سنگ نگه مى دارد، چگونه از حفاظت وجود نازنین حجت خدا و ذخیره عالم آفرینش ناتوان است .

به گفته شیخ طوسى :
(( بر اساس آیه شریفه : (( یمحوالله ما یشاء و یثبت و عنده ام الکتاب )) هر آنى که مصلحت در تاءخیر، تا زمان دیگر باشد، تداوم عمر آن حضرت ، ضرورت مى یابد و این امر، تا آخرین زمان لازم ، ادامه دارد و راز و رمز آن ، به دست کسى است که مفاتیح غیب و ام الکتاب در نزد اوست . (429) ))
پروردگارى که درباره حضرت یونس پیامبر، به هنگامى که در شکم ماهى قرار داشت ، مى فرماید:
(( ولو لا انه کان من المسبحین للبث فى بطنه الى یوم یبعثون )) (430) .
پس اگر نه از تسبیح گویان مى بود، تا روز قیامت در شکم ماهى مى ماند.
مى تواند بر اساس قدرت و مشیت مطلقه اش ، مقدمات و عوامل زنده ماندن امام زمان (ع ) را در این عالم آماده سازد و او را تا روز معین و معلومى نگه دارد. بر اساس این اصل ، طول عمر امام عصر (ع )، در باور مسلمانان جنبه اعجاز دارد. و قانون معجزه ، حاکم بر قوانین طبیعى در این عالم است و نمونه هاى فراوان دارد:
دریا براى موسى شکافته مى شود (431) .
آتش برابر ابراهیم سر دو سلامت مى گردد (432) .
در مورد حضرت عیسى ، کار بر رومیان مشتبه مى گردد و مى پندارند که وى را دستگیر کردند که چنان نبوده است (433) .
پیامبر اسلام (ص ) از میان حلقه محاصره قریشیان که ساعتها در کمین او بوده اند، بیرون مى رود (434) .
هر یک از این موارد و نمونه هاى دیگر، نشانگر تعطیل شدن یکى از قانونهاى طبیعى است که به قدرت و لطف خداوند رخ داده است . پاسدارى از حجت خدا در مدتى طولانى نیز، از مصادیق همین اصل کلى و باور ایمانى است .
بنابراین طول عمر آن حضرت استبعادى ندارد و با دلایل طبیعى و مادى و غیبى و معنوى قابل پذیرش و اثبات است .
اما اینکه چرا آن حضرت ، در ظرف زمانى ظهور، به دنیا نیامد و ایفاى نقش نکرد.
اولا، در باور ما مسلمانان ، بویژه شیعیان ، زمین ، هیچ گاه خالى از حجت نیست ، چه آشکار و چه پنهان (435) همواره باید آسیاى وجود بر قطب و مدار امام و حجت بچرخد. اگر امام زمان (ع )، در آن عصر به دنیا نیامده بود و بعد قدم به دنیا مى گذاشت ، در این فترت ، زمین بى حجت و امام مى ماند و این با ادله قاطع و باور ما مسلمانان سازگار نیست (436) .
ثانیا، شخصى که مى خواهد دنیا را متحول سازد و دست به اصلاحى همه جانبه و فراگیر بزند، عدل را بگستراند و ظلم و ستم را در همه اشکال و انواع آن ، برچیند، تمدن بشرى را که بر اساس زر و زور و تزویر بنا گردیده ویران سازد و تمدنى همه جانبه و بر اساس ارزشهاى الهى و معنوى ایجاد کند، باید داراى عده و عده فراوان باشد، با ابزار مدرن و پیشرفته آشنا باشد، فراز و فرود تمدنها را بشناسد و بالاخره ، از علل سقوط و صعود ملتها تجربه بیندوزد، تا بتواند حرکتى اساسى و بنیادى را آغاز و رهبرى کند و موانع را از سر راه بشر بردارد.
این امر ممکن نیست مگر از کسى که طلوع و غروب تمدنها را دیده و با کوله بارى از تجربه و شناخت به میدان آمده باشد.
بدین سان ، امام زمان (ع ) در دوران طولانى غیبت ، راههاى ایجاد جامعه صالح را در مقایسه با دنیاى فاسد، پایه گذارى مى کند و با آگاهى و اقتدار و در زمانى مناسب به اذن خدا، ظهور مى کند و بر همه تاکتیکها و روشهاى دنیایى بشرى محیط است و راه مقابله با آن را به درستى مى شناسد و این مساءله ، در دوران طولانى امامت و غیبت ، تا ظهور، براى آن حضرت ، ممکن مى گردد. غیبت و طول عمر، باعث مى شود که آن رهبر ذخیره شده ، به گونه اى نیکوتر و فراگیرتر رهبرى خویش را آغاز کند.
لازمه انقلابى آن چنان بزرگ و عمیق ، موقعیت روحى ویژه اى است که رهبر مکتبى از آن باید برخوردار باشد. مقدار توانایى روحى ، بستگى دارد به نشیب و فرازها و دگرگونیهایى که آن رهبر به خود دیده است . مهدى (ع )، در دل تاریخ فرو رفته و از موقیعت امامت و برترى خویش بر تاریخ پرتو افکنده ، با آزمودگى و تجربه اى که در این مدت طولانى کسب کرده است ، توانایى دگرگونى اساسى جهان را نخواهد داشت و به اصلاح همه جانبه دست خواهد زد. ان شاءالله .

مکان و مسکن (437)

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی از مسائلى که درباره زندگى امام زمان (ع )، مورد بحث گفت و گوست ، مکان و محل سکونت ایشان است . آیا آن حضرت ، در مکان خاصى سکونت دارد، یا نه ؟ اگر در مکان ویژه اى است آن مکان کجاست ؟ اگر مسکن خاصى ندارد، پس چگونه زندگى مى کند و شناخته نمى شود؟ روایات و اخبارى که در این زمینه است گوناگون و گاه ، مخالف یکدیگرند. پیش از بررسى این احادیث ، یادآورى یک نکته ضرورى است :
آیا منظور از غیبت حضرت حجت (ع )، غیبت شخصى است ، یا غیبت عنوانى ؟ به عبارت دیگر، آیا آن حضرت ، به گونه اى زندگى مى کند که هیچ گاه با مردم در تماس نیست و امکان ندارد کسى مکان ایشان را پیدا کند؟ یا این که آن حضرت با مردم در حشر و نشر است ، با آنان زندگى مى کند و معاشرت دارد، لکن به گونه ناشناس . او، مردم را مى شناسد، ولى مردم ایشان را نمى شناسند. در عین حال ، مکانى را براى سکونت برگزیده است . بحث از مکان و مسکن آن حضرت ، در هر دو فرض قابل بررسى است . روایاتى که در این زمینه وجود دارد چند دسته اند:
1. برخى از آنها محل خاصى را تعیین نمى کند و جایگاه حضرت را در بیابانها و کوهها معرفى مى کند. از آن جمله حضرت مهدى (ع )، به پسر مهزیار مى فرماید:
(( یا بن المازیار ابى ابو محمد عهد الى ... و امرنى ان لا اءسکن من الجبال الا و عرها و من البلاد الا عفرها و... (438) ))
فرزند مهزیار! پدرم امام حسن (ع )، از من پیمان گرفت ... و فرمان داد که براى سکونت کوههاى سخت و سرزمینهاى خشک و دور دست را برگزینم .
این بخش از روایات ، گویاى آن است که حضرت از حوزه دسترسى مردم به دور است و به سختى و دشوارى زندگى مى کند و کسى از محل سکونت وى آگاه نیست . این که در کدام منطقه و کدام سرزمین است ، مشخص نیست .
2. دسته دوم روایاتى است که منطقه خاصى را به عنوان محل سکونت آن حضرت ، نام مى برند و محدوده آن را نیز تعیین مى کنند.
مدینه و پیرامون آن : ابى بصیر مى گوید از امام باقر(ع ) شنیدم که فرمود:
(( لابد لصاحب هذا الامر من عزلة و لابد فى عزلته من قوة و ما بثلاثین من وحشة ، و نعم المنزل طیبة . )) (439)
صاحب الزمان (ع ) را عزلت و غیبتى است که در آن ، غیبت ، نیرومند است به سى نفرى که با حضرت هستند و وحشت و تنهایى را از وى دور مى کنند. (و به قوت وى مى افزایند) و خوب جایگاهى است (مدینه ) طیبه .
از ظاهر روایت استفاده مى شود که حضرت در مدینه منوره ، منزل دارد و افرادى هم همواره با ایشان هستند، به صورت ناشناس . البته این مساءله با غیبت عنوانى سازگارتر است ، تا غیبت شخصى . امام (ع ) مانند سایر مردم زندگى مى کند، لکن کسى او را نمى شناسد و افراد خاصى با او در ارتباط هستند. ولى جمله : (( سى نفر با حضرت هستند )) با فلسفه غیبت ناسازگار است ؛ چه این که از این چند نفر، اگر کوچک ترین سخنى در رابطه با مکان و منزل حضرت شنیده شود، به تدریج ، آن راز معلوم مى گردد و فلسفه غیبت از بین مى رود. روایت دیگرى است که مکان حضرت را کوه (( رضوى )) در اطراف مدینه ، نام مى برد. عبدالاعلى آل سام مى گوید:
(( با امام صادق (ع ) از مدینه خارج شدیم ، به روحاء (اطراف مدینه ) که رسیدیم حضرت نگاهش را به کوهى دوخت و مدت زمانى ادامه داد... و فرمود: این کوه (( رضوى )) نام دارد. خوب پناهگاهى است براى خائف (امام زمان ) در غیبت صغرا و کبرا. (440) ))
صاحب مراصد الاطلاع ، مى نویسد:
(( رضوى ، کوهى است بین مکه و مدینه ، در نزدیکى ینبع ، داراى آب فراوان و درختان زیاد. کیسانیه مى پندارند که محمد حنیفه ، در آن جا زنده و مقیم است . (441) ))
رجالى معاصر علامه شوشترى نیز مى گوید در نصوص معتبره رسیده است که جایگاه حضرت ، در غیبت صغرى و کبرى کوه (( رضوى )) است . و اما این که (( کیسانیه )) کوه رضوى را مقر محمد حنیفه مى دانند، لازمه اش این نیست که جایگاه حضرت مهدى (ع ) نباشد، چون (( کیسانیه )) اخبارى که از پیغمبر(ص ) شنیده بودند و به تواتر ثابت شده بود که مهدى (ع ) غیبتى دارد، آن را بر محمد حنیفه تطبیق کردند و گفتند مکان او در کوه رضوى است . اصولا، هر انحراف و شبهه اى منشاءش ، مطلب حقى است که مورد سوء استفاده قرار مى گیرد. (442)
مکه و پیرامون آن : از برخى روایات ، استفاده مى شود که آن حضرت در مکانى به نام : (( ذى طوى )) پیرامون مکه زندگى مى کند و از همان جا نیز همراه یارانش قیام خواهد کرد، از آن جمله : امام باقرمى فرماید:
(( یکون لصاحب هذا الامر غیبة فى بعض الشعاب او ماءبیده الى ناحیة ذى طوى ... (443) ))
امام زمان (ع ) را غیبتى است در بعضى از دره ها و اشاره کرد به منطقه (( ذى طوى )) . در ادامه این روایت و روایات دیگر، محل ظهور و خروج آن حضرت و مرکز تجمع یاران و دوستان وى نیز، همین منطقه یاد شده است . (444)
3. دسته سوم اخبارى است که مانند دسته اول ، جایگاه خاصى را نام نمى برد، ولى از وى به عنوان فردى که با مردم حشر و نشر دارد و به گونه ناشناس زندگى مى کند، نام برده است .
امام صادق مى فرماید:
(( ان فى صاحب هذاالامر لشبها من یوسف الى ان قال فما تنکر هذه الامة ان یکون الله یفعل بحبته ما فعل بیوسف و ان یکون صاحبکم المظلوم المحجور حقه صاحب الامر یتردد بینهم یمشى فى اسواقهم و یطاء فرشهم و لا یعرفونه حتى یاءذن الله له ان یعرفهم نفسه کما اذن لیوسف حین قال له اخوته انک لانت یوسف ؟ قال : انا یوسف )) (445) . ))
صاحب الامر(ع ) شباهتى نیز به یوسف پیامبر(ع ) دارد... جاى انکار نیست که خداوند با حجت خود، همان کارى را انجام دهد که با یوسف داد. صاحب الزمان (ع )، آن مظلوم حق از دست داده ، در میان مردم رفت و آمد مى کند در بازار قدم مى نهد و گاهى بر فرش منزلهاى دوستان مى نشیند، لکن او را نمى شناسند تا زمانى که خداوند به وى اذن دهد تا وى خود را معرفى کند، آن گونه که یوسف (ع ) را اجازه داد هنگامى که برادرانش گفتند: تو یوسفى ؟ گفت : آرى ، من یوسفم .
این روایت ، صراحت در این معنى دارد که غیبت حضرت حجت (ع )، غیبتى است عنوانى . در میان جمع و جامعه است ، با مردم حشر و نشر دارد، زندگى طبیعى و معمولى را مى گذراند، در مراسم مذهبى و مناسک حج شرکت مى جوید، ولى ناشناخته است و این امرى است که سابقه داشته و دارد. فردى سالها در محلى زندگى مى کند و با مردم نشست و برخاست و رفت و آمد دارد، لکن او را به گونه اى مى شناسند که در واقع آن نیست و هیچ مشکلى هم به وجود نمى آید.
این سه دسته از روایات را چگونه مى توان پذیرفت و آیا راه جمعى بین آنها هم هست یا نه ؟ به نظر مى رسد، اصل اولى که با عقل و عرف سازگار است ، زندگى به شیوه عادى و معمولى است ؛ زیرا این گونه زندگى ، حساسیت برانگیز نیست و براى حضرت نیز، آسان تر و طبیعى تر است . البته این منافات ندارد که آن حضرت در بیشتر وقتها، و یا در روزگار ویژه ، در مکه و مدینه حضور داشته باشد.
طبیعى است که گاهى شرایطى پیش آید که زندگى معمولى خطر آفرین شود و با فلسفه غیبت منافات داشته باشد. در این صورت ، عزلت و دورى گزیدن از جامعه ضرورى مى نماید و شاید دستور امام حسن (ع ) به فرزندش که کوهها و بیانها را برگزین (به قرینه ذیل روایت ) در آن مواردى باشد که نیاز به این شکل زندگى کردن پیش آید.
بنابراین ، بین این سه دسته از روایات ، تضاد و تنافى نیست و نام بردن مکانى خاص ، با زندگى به شکل ناشناس قابل جمع است . انتخاب کوهها و مکانهاى دست نیافتنى در حال ضرورت و نیاز نیز، امرى است طبیعى و موافق با اصل تقیه .

زن و فرزند

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی محور دیگرى که پیرامون زندگى شخصى و کیفیت معیشت امام عصر (ع ) نیاز به بررسى دارد، مساءله زن و فرزند آن حضرت است آیا با توجه به فلسفه غیبت و این که آن حضرت به شیوه ناشناس زندگى مى کند و کسى از مکان وى آگاه نیست ، ازدواج و داشتن فرزند، با این مساءله سازگار است ؟
منابعى که در اختیار است ، یا اشکال سندى دارند و یا ابهام دلالى و نظر قاطعى را ارائه نمى دهند. در این جا، سه احتمال وجود دارد:
1. اساسا حضرت مهدى (ع ) ازدواج نکرده است .
2. ازدواج انجام گرفته ، ولى اولاد ندارد.
3. ازدواج کرده و داراى فرزندانى نیز هست .
اگر احتمال اول را بپذیریم ، لازمه اش این است که امام معصوم (ع ) یکى از سنتهاى مهم اسلامى را ترک کرده باشد و این با شاءن امام سازگار نیست . اما از طرفى دیگر چون مساءله غیبت ، اهم است و ازدواج مهم ، ترک ازدواج ، با توجه به آن امر مهم تر، اشکالى را ایجاد نمى کند و گاهى براى مصلحت بالاتر، لازم و واجب نیز هست .
اما احتمال دوم که اصل ازدواج را بپذیریم بدون داشتن اولاد، جمع مى کند بین انجام سنت اسلامى و عدم انتشار مکان و موقعیت حضرت . اما باز این اشکال باقى است که اگر قرار باشد، آن حضرت شخصى را به عنوان همسر برگزیند، یا باید بگوییم که عمر او نیز مانند عمر حضرت طولانى است که بر این امر دلیلى نداریم ، با این که بگوییم مدتى با حضرت زندگى کرده و از دنیا رفته است که در این صورت ، حضرت به سنت حسنه ازدواج عمل کرده و پس از آن ، تنها و بدون زن و فرزند زندگى را ادامه مى دهد.
احتمال سوم آن است که آن حضرت ازدواج کرده و داراى اولاد نیز هست و اولاد آن حضرت نیز فرزندانى دارند و...
این مساءله ، افزون بر آن که دلیل محکمى ندارد، اشکال اساسى آن این است که این همه اولاد و اعقاب ، بالاخره روزى در جست و جوى اصل خویش مى افتند و همین کنجکاوى و جست و جو، مساءله را به جایى باریک مى کشاند که با فلسفه غیبت حضرت ، نمى سازد.
البته برخى خواسته اند از رویات و بعضى از ادعیه ، بر این احتمال اقامه دلیل کنند که اشاره اى به ادله آنان مى کنیم :
1. مفضل بن عمر گوید از امام باقر(ع ) شنیدم که فرمود:
(( ان لصاحب هذا الامر غیبتین احدهما تطول حتى یقول بعضهم مات و یقول بعضهم قتل و یقول بعضهم ذهب حتى لایبقى على امره من اصحابه الانفر یسیر و لایطلع على موضعه احد من ولده و لاغیر الا المولى الذى یلى امره . (446) ))
صاحب الزمان (ع ) را دو غیبت است : یکى از آن دو، به اندازه اى طولانى شود که بعضى گویند آن حضرت از دنیا رفته و برخى گویند کشته شده است و بعضى نیز بر این باور باشند که جز اندکى از یاران بر امامت وى ماندگار نماندند و کسى هم از مکان و جایگاه زندگى آن حضرت ، آگاه نیست نه از فرزندان و نه دیگرى ، جز آن کسى که امور وى را پى مى گیرد.
استدلال براى اثبات زن و فرزند براى حضرت ، به جمله اخیر روایت است : (( و لایطلع على موضعه احد من ولده ... )) اما این استدلال از چند جهت اشکال دارد:
الف . این روایت را نعمانى در کتاب غیبت خود، نقل کرده و به جاى کلمه (( ولد )) کلمه (( ولى )) آورده است ، به این شکل : (( و لا یطلع على موضعه احد من ولى و لاغیره (447) )) بنابراین ، اعتمادى بر آن روایت ، با توجه به این نقل نیست . دست کم ، با وجود این احتمال ، استدلال تمام نیست .
ب . در روایت نیامده است که الان امام زمان (ع ) داراى زن و فرزند است و از این جهت ، اجمال دارد. شاید به فرزندانى که بعدا در آستانه ظهور و یا بعد از آن به دنیا خواهند آمد اشاره داشته باشد.
ج . شاید از باب مبالغه در خفاء باشد. یعنى اگر بر فرض آن حضرت اولاد هم مى داشت ، از جایگاه و سر غیبت او، آگاه نمى شدند (448) . با این احتمال نیز، استدلال به روایت براى اثبات اولاد براى امام زمان (ع )، نا تمام است .
2. دلیل دیگر بر اثبات فرزند براى حضرت ، روایتى است که ابن طاووس ‍ از امام رضا(ع ) نقل کرده است :
(( ... اللهم اعطه فى نفسه و اهله و ولده و ذریته و جمیع رعیته ما تقر به عینه و تسر به نفسه ... (449) ))
الها! مایه چشم روشنى و خوشحالى امام زمان (ع ) را در او و خانواده و فرزندان و ذریه و تمام پیروانش فراهم فرما.
به این روایت هم نمى توان استدلال کرد، چون :
الف . از جهت سند قابل اعتماد نیست .
ب . به زمان ولادت فرزندان اشاره ندارد که پیش از ظهور است یا بعد از آن .
از این جهت مجمل است .
3. روایت دیگرى نیز از ابن طاووس از امام رضا(ع ) نقل کرده است که فرمود:
(( اللهم صل على ولاة والائمة من ولده )) (450) . ))
این روایت ، بنابر تصریح ابن طاووس ، متن دیگرى دارد به این شکل :
(( اللهم صل على ولاة عهده و الائمة من بعده (451) . ))
بنابراین ، روشن نیست که مقصود فرزندان بعد از او مراد است ، یا امامان پس از او. علاوه بر این که این دو روایت مربوط به بعد از ظهور حضرت است نه پیش از آن .
4. امام صادق مى فرماید:
(( ... کاءنى ارى نزول القائم فى مسجد السهله باءهله و عیاله . (452) ))
این روایت نیز گذشته از ضعف سند، دلالتى بر اثبات فرزند براى امام زمان (ع ) پیش از ظهور ندارد. بنابراین ، این گونه از روایات که بدان اشارت کردیم ، در حدى نیستند که وجود زن و فرزند را براى امام زمان (ع ) پیش از ظهور اثبات کنند. از سوى دیگر، روایاتى داریم که با صراحت ، وجود فرزند را از آن حضرت نفى مى کند از آن جمله : مسعودى نقل مى کند: على بن حمزه ، ابن سراج و ابن ابى سعید مکارى بر امام رضا(ع ) وارد شدند، على بن حمزه به حضرت عرض کرد: از پدرانت نقل کرده ایم که هیچ امامى از دنیا نمى رود، تا فرزندش را ببیند؟
امام رضا فرمود:
(( آیا در این حدیث ، روایت کرده اید: مگر قائم )) (453)
برخى خواسته اند با تمسک به داستان (( جزیره خضراء )) بگویند که امام عصر (ع )، فرزندانى دارد و بر آن جزیره ، زیر نظرى وى ، جامعه نمونه و تمام اعیار اسلامى را تشکیل داده اند (454) .
لکن با بررسیهاى گسترده اى که انجام گرفته ، جزیره خضراء، افسانه اى بیش نیست و هیچ واقعیت ندارد. (455)
علامه مجلسى این داستان را جداگانه در نوا در بحار نقل کرده و مى نویسد:
(( چون در کتابهاى معتبر بر آن دست نیافتم ، آن را در فصلى جداگانه آوردم )) (456) .
شیخ آقا بزرگ تهرانى این داستان را داستانى تخیلى و رمانتیک شمرده است . (457)
افزون بر این ، داستان به گونه اى است که نمى توان آن را پذیرفت :
تناقضات فراوان ، سخنان بى اساس و... در سلسله سند آن ، افراد ناشناخته اى وجود دارند که نمى توان بر آنان اعتماد کرد (458) . بنابراین ، از این راه نمى توان زن و اولادى براى حضرت مهدى (ع ) ثابت کرد.

سرانجام

برگرفته از کتاب : چشم به راه مهدی پرسشى در این جا مطرح مى شود که حضرت مهدى (ع ) چه مدت پس از ظهور زندگى مى کند و چگونه از دنیا مى رود.
آنچه مسلم است ، مدت حکومت و حاکمیت مهدى (ع )، باید به اندازه اى باشد که پایه هاى ظلم و ستمگرى ویران گردد و بر جاى آن بنیاد عدل و داد استوار گردد بدون تردید، این مساءله اساسى ، زمان مى طلبد و فرصت مى خواهد. کارى است کارستان و بنا نیست که همه امور را آن حضرت بر اساس معجزه و روش غیر عادى به پیش ببرد، بنابراین عقل و شواهد دیگرى اقتضا مى کند که آن حضرت مدتى طولانى حیات داشته باشد تا بتواند در این دنیاى گسترده ، تحولى همه جانبه و فراگیر، ایجاد کند و جهان را به اسلام و ارزشهاى اسلامى آشنا سازد.
اما این مدت چه اندازه به طول مى انجام ، خیلى روشن نیست ، روایات وارده از طریق عامه و خاصه ، گوناگون است :
پنج ، بیست ، سى و چهل سال ، در منابع اهل سنت (459) .
نوزده ، بیست ، سیصد و نه سال ، در منابع شیعى (460)
اما این که چگونه از این جهان خواهد رفت ، به مرگ طبیعى یا غیر طبیعى ؟ اختلافهایى در روایات به چشم مى خورد.
برخى از روایات مى گویند که آن حضرت مدتى حکومت خواهد کرد سپس وفات مى کند و مسلمانان بر او نماز مى گذارند. (461)
از بعضى از روایات استفاده مى شود که مرگ آن حضرت طبیعى نخواهد بود و به دست جنایتکاران ، با مشخصاتى که براى آنان در روایات ذکر شده ،
به شهادت مى رسد (462) .
بررسى و قضاوت در این امر مبتنى بر دو مساءله است :
1. آیا همه امامان معصوم (ع ) شهید مى شوند، یا امکان دارد که به مرگ طبیعى از دنیا بروند. در فرض اول ، دلیل و مستند آن چیست ؟
2. اگر در سایر ائمه (ع ) پذیرفتم که همه به شهادت رسیده اند، نسبت به امام زمان (ع ) چه خواهد شد؟ اجل طبیعى یا شهادت ؟
بدون تردید، امامان معصوم (ع ) تا زمان امام عصر (ع )، همگى معاصر با سردمداران پلید و حاکمان قسى القلب و خون آشامى بوده اند، آسایش و آرامش نداشته اند.
اما آیا همه آن بزرگواران ، به شهادت رسیده اند، یا خیر، برخى از آنان به مرگ طبیعى از دنیا رفته اند، بین علماى شیعى نزدیک به زمان معصوم ، اختلاف است :
شیخ صدوق بر این باور است :
(( همه معصومین (ع )، به اجل غیر طبیعى از دنیا رفته اند... کسى که چنین عقیده نداشته باشد از ما نیست . )) (463)
شیخ مفید، در جواب صدوق مى نویسد:
(( فاما ما ذکره ابوجعفر، رضى الله عنه ، من مضى نبینا و الائمة (ع ) بالسم والقتل فمنه ثابت و منه مالم یثبت و المقطوع به ان امیرالمؤ منین (ع ) الحسن (ع ) و الحسین (ع ) خرجوا من الدنیا بالقتل ولم یمت احدهم حتف انفه و ممن مضى بعدهم مسموما موسى بن جعفرو یقوى فى النفس امرالرضا(ع ) و ان کان فیه شک ، فلا طریق الى الحکم فیمن عداهم بانهم سموا او اغتیلوا او قتلوا صبرا، فالخبر بذلک ، یجرى مجرى الا رجاف و لیس بتیقنه سبیل )) (464) . ))
آنچه را که شیخ صدوق در رابطه با درگذشت پیامبر(ص ) و امامان معصوم (ع ) به ستم و قتل گفته ، برخى از آنها ثابت است و برخى مشکوک . اما شهادت امیرالمؤ منین على و امام حسن و امام حسین (ع ) به قتل حتمى و قطعى است . پس از ایشان ، مسمومیت و شهادت موسى بن جعفر (ع ) نیز قطعى و مسلم است . درباره امام رضا(ع ) نیز قول قوى مسمومیت و شهادت ایشان است ، گرچه جاى تردید هست . اما در دیگر ائمه (ع ) راهى براى اثبات این که آنان به وسیله ستم یا ترور و یا قتل صبر، به شهادت رسیده اند، در دست نیست .
آنچه از راه احساسات گفته مى شود، یقین آور نخواهد بود.
علامه مجلسى پس از آن که روایات را زیر عنوان : (( انهم علیهم السلام لایموتون الا بالشهادة )) مى آورد، نظر شیخ مفید را مورد نقد و بررسى قرار مى دهد و مى نویسد:
(( با توجه به اخبار فراوانى که مبنى بر شهادت ائمه (ع ) در دست است و نیز نمونه هاى خاصى که در برخى از آنان وجود دارد، نمى توان آن را نفى کرد. البته غیر از على و فاطمه و حسن و حسین و موسى بن جعفر و على بن موسى الرضا(ع ) که دلیل قطعى بر شهادت آنان دادیم در دیگر ائمه (ع ) چنین دلیل قطعى نداریم ، اما دلیل بر نفى هم نداریم و قرائن و شواهد تاریخى مؤ ید شهادت آنان نیز هست . شاید مقصود شیخ مفید هم نفى قطع و تواتر است ، نه رد دومى و نفى اصل مساءله . (465) ))
بزرگانى که به شهادت همه امامان معصوم (ع )، به دست جنایتکاران قاتل هستند دلایلى دارند، از جمله : امام رضا مى فرماید:
(( ما منا الا مقتول (466) . ))
یا امام حسن مجتبى (ع ) مى فرماید:
(( والله لقد عهد الینا رسول الله (ص ) ان هذا الامر علیکم اثنا عشر اماما من ولد على و فاطمة ، ما منا الامسموم او مقتول (467) ))
به خدا سوگند، پیامبر(ص ) به ما این عهد و وعده را داد که امر امامت را دوازده تن از فرزندان على و فاطمه (ع ) به دست خواهند گرفت و هر یک از آنان ، مسموم یا مقتول خواهند شد.
قائلین به شهادت ائمه ، اصل کلى را از این روایات استفاده کرده اند و بر این نظرند که ساختار بدنى پیامبر(ص ) و امامان (ع ) به گونه اى است که زمینه و ظرفیت حیات و عمر طولانى را دارند، مگر عارضه و حادثه اى از خارج بر آنان تحمیل شود (468) .
ولى برخى از بزرگان کلیت این احادیث : (( مامنا الا مسموم او مقتول )) را نپذیرفته اند.
طبرسى مى نویسد:
(( بسیارى از اصحاب ما، بر این باورند که امام حسن عسگرى (ع ) و سایر ائمه (ع ) با شهادت از دنیا رفته اند و بر این معنى به روایتى از امام صادق (ع ) استدلال کرده اند که : (( ما منا الا مقتول او شهید )) و الله اعلم بحقیقة ذلک . (469) ))
جمله اخیر ایشان گویاى این معنى است که شهادت همه ائمه (ع ) در نظر ایشان قطعى و مسلم نبوده است .
با توجه به نکات یاد شده روشن شد که اگر نظر شیخ صدوق را بپذیریم و به روایات (( ما منا الا مسموم او مقتول )) پایبند باشیم و آنها را از نظر سند بپذیریم ، امام زمان (ع ) به دست جنایتکاران به شهادت مى رسد. ولى اگر قول شیخ مفید را بپذیریم و به روایات : (( ما منا الا مسموم او مقتول )) پایبند نباشیم باید بگوییم که چگونگى مرگ آن عزیز، روشن نیست . والله اعلم .